Skip to main content

Full text of "Exempla aus Handschriften des Mittelalters"

See other formats 


;0 

ICO 


oo 


Sammlung  mittellateinischer  Texte 

herausgegeben  von 

"^.Alfons  Hilka 


T 


2. 


Exempla 


dJs  Handschriften  des  Mittel 
alters 

herausgegeben  von 

Joseph  Klapper 


i 

IP       Heidelberg  1911 

Winter's  Universitätsbuchhandlung 


Carl  Winter's  Uiüversitätsbnchliandlnng  in  Htiidelberg. 

SAMMLUNG 
MITTELLATEINISCHER  TEXTE 

herausgegeben  von 
ALFONS  HILKA. 

i/iese  neue  Sammlung,  gedacht  als  SeitenstOck  zur  Sammlung  vul- 
gärlateinischer Texte,  will  wichtigeres  Material  zur  Kenntnis  der  mittel- 
lateinischen Sprache  und  Literatur,  in  erster  Linie  für  die  Zwecke  literar- 
geschichtlicher  Untersuchungen  dia  Denkmäler  erzählender  Art,  die  teils  in 
schwer  zugänglichen  oder  noch  nicht  streng  kritsich  bearbeiteten  Drucken 
vorliegen,  teils  erst  noch  aus  den  Handschriften  unserer  Bibliotheken 
herausgezogen  werden  müssen,  in  handlichen  und  billigen  Ausgaben 
weiteren  Kreisen  zugänghch  machen.  Sie  will  insbesondere  als  Grundlage 
für  entsprechende  Seminarübungen  den  Romanisten,  Germanisten  wie 
Latinisten  dienen,  die  das  sprach-  und  literargeschichtliche  Material,  dem 
Standpunkte  der  modernen  Forschung  angepaßt,  ohne  allzuviel  Apparat 
in  den  Händen  ihrer  Schüler  zu  sehen  wünschen.  Zum  Abdruck  gelangen 
die  für  die  vergleichende  Literarwissenschaft  wichtigsten  Werke,  möghchst 
vollständig  und  unter  Wahrung  der  Graphic  einer  bestimmten  Handschrift, 
deren  mittel  alterhcher  Charakter  nicht  verwischt  werden  soll,  daneben 
auch  Auszüge  und  Sammlungen  aus  solchen  Literaturdenkmälern,  die  für 
die  Kenntnis  des  Mittellateins  besondere  Bedeutung  haben.  Eine  knappe 
literarhistorische  Einleitung  nebst  Literaturangaben  gibt  Auskunft  über 
die  Bedeutung  und  Stellung  des  neu  herausgegebenen  Textes. 

Die  Bändchen  —  im  Umfang  von  ca.  5  Bogen,  aber  auch  Doppelhefte 
werden  nicht  ausgeschlossen  sein  —  werden  in  zwangloser  Folge  erscheinen 
und  einzeln  käuflich  sein. 

Erschienen  sind: 

1.  Die  Disciplina  Clericalis  des  Petrns Alfonsi  (das  älteste  Novellen- 
buch des  Mittelalters)  nach  allen  bekannten  Handschriften  heraus- 
gegeben von  Alfons  Uilka  und  Werner  Söderbjelm.  19n.  Kart. M.  1.20. . 

2.  Exempla  aus  Handscliriften  des  Mittelalters  herausgegeben  von 
Joseph  Klapper.    1911.    Kartoniert  M.  i|2M 

3.  Lateinische  Sprichwörter  und  Siuuspräciie  des  Mittelalters  aus 
Handschriften  gesammelt  von  Jakob  Werner.  1911.  Kartoniert.  (Im 
Druck.) 

4.  Johanuis  de  Alta  Silva  Dolopathos  sive  De  rege  et  Septem  sapien- 
tibas  nach  den  festländischen  Handschriften  kritisch  herausgegeben  von 
Alfons  Hilka.    1911.    Kartoniert.    (Im  Druck.) 

5.  Texte  zur  mittellateinischen  Todespoesie  gesammelt  von  Willy 
F.  Storck.    1911.    Kartoniert.    (Im  Druck.) 

In  Aussicht  genommen  sind  ferner: 
Exempla  des  Jacques  de  Vitry.  Historia  septem  sapientum.  Liber  Kelilae 
et  Diranae.  Scala  celi.  Historia  Barlaam  et  Josaphat.  Salomon  et 
Marcolphus.  Secundus.  Historia  de  preliis  (die  späteren  Rezensionen). 
Vita  S.  Albani.  Vita  et  origo  Constantini  Magni  eiusque  matris  Helenae. 
Carmina  Burana.  Sammlung  mittelalterlicher  Predigtexempla  und 
Marienmirakel. 


jng  mittellateinischer  Texte 

herausgegeben  von 

Alfons    Hilka 

-     2.  - 


Exempla 


aus  Handschriften   des  Mittel 
alters 

herausgegeben  von 
Joseph    Klapper 


\^ 


^o 


Heidelberg  1911 
Carl  Winter's  Universitätsbuchhandlung 

Verlags -Nr.  595. 


Alle    Rechte,    besonders    das    Recht    der    Übersetzung    in    fremde    Sprachen, 
werden    vorbehalten. 


Vorwort. 

Es  ist  erklärlich,  daß  die  mittellateinische  Philologie 
ihr  Hauptaugenmerk  auf  die  Frühzeit  des  Mittelalters  richtet, 
da  dort  der  Schlüssel  zum  Verständnis  der  späteren  Jahr- 
hunderte liegt.  Doch  verdienen  die  lateinischen  literarischen 
Schätze  dieser  späteren  Zeit  in  mancher  Hinsicht  eine 
weit  größere  Beachtung,  als  ihnen  gegenwärtig  zuteil  wird. 
Das  liegt  hauptsächlich  wohl  daran,  daß  diese  Stoffe  für 
weitere  Kreise  sehr  schwer  zugänglich  sind.  Somit  wird 
man  es  vom  Standpunkt  des  Kulturhistorikers  und  Philo- 
logen mit  Freude  begrüßen,  daß  jene  Sammelwerke,  die 
eine  gewaltige  Fülle  von  Erzählungsstoffen  des  Mittel- 
alters enthalten,  die  aber  nur  in  alten  Dnicken  oder  teil- 
weise vergriffenen  und  unzulänglichen  Ausgaben  vorhanden 
sind,  wieder  durch  Neudrucke  leichter  erreichbar  gemacht 
werden.  Zu  diesen  Werken  gehören  die  Disciplina  clericalis 
des  Petrus  Alphonsi,  das  Bonum  universale  de  apibus  des- 
Thomas  Cantipratanus,  Caesarius  von  Heisterbach,  Jacobus 
de  Vitriaco,  Etienne  de  Bourbon,  die  Scala  caeli  des  Jo- 
hannes Gobii  Junior,  das  Promptuarium  Exemplorum  Dis- 
cipuli  des  Johann  Herolt  und  endlich  die  Gesta  Romanorum. 
Wenn  die  Nützlichkeit  und  Notwendigkeit  solcher  Neuaus- 
gaben kaum  bestritten  werden  wird,  so  stößt  vielleicht  der 
Hinweis  auf  eine  andere  Aufgabe  der  mittellateinischen 
Philologie  eher  auf  Widerspruch,  und  doch  scheint  mir 
diese  Aufgabe  ebenso  dringend  zu  sein  wie  die  erste.  Die 
vorgenannten  Sammelwerke  enthalten  nur  Stoffe  und  Stoff- 
fassungen, die  mindestens  einem  Teile  unserer  Literar- 
historiker und  Philologen  zugänglich  und  bekannt  sind. 
Anders  liegt  es  mit  jenen  zahllosen  Exempeln,  die  in  den 
Tausenden     von    Predigthandschriften     aus     der    zweiten 


IV  Vorwort. 

Hälfte  dos  Mittelalters  zerstreut  und  noch  gänzlich  unbe- 
kannt geblieben  sind.  Und  doch  ruhen  hier  in  unseren 
Bibliotheken  noch  Schätze,  die  in  langjähriger  Arbeit  ge- 
hoben werden  müssen,  wenn  uns  nicht  in  zahlreichen 
Fällen  die  Zusammenhänge  unserer  heutigen  Kultur  mit 
dem  Mittelalter  verschlossen  bleiben  sollen.  Zu  diesen 
Einzelexempeln  treten  noch  eine  große  Reihe  von  Sammel- 
werken, die  zwar  in  ihrem  Gesamtwerte  und  in  ihrer  Ver- 
breitung wohl  an  die  oben  erwähnten  Werke  nicht  heran- 
reichen, in  denen  aber  gleichwohl  viel  Stoff  aufgespeichert 
liegt,  der  anderswo  kaum  zu  finden  ist.  Fast  jeder  Zweig 
unserer  Kulturgeschichte  wird  in  ihnen  eine  Masse  wert- 
vollster Einzelheiten  entdecken.  Der  Geister-  und  Gespenster- 
glauben jener  Zeit  gibt  Aufschluß  über  die  entsprechenden 
Reste  im  heutigen  Volksglauben,  religiöse  Anschauungen 
und  Übungen,  denen  wir  in  jenen  Exempeln  begegnen, 
deuten  uns  Glauben  und  Brauch  der  Gegenwart,  die  Sagen- 
und  Märchenversionen  des  Mittelalters  sind  in  gleicher 
Weise  von  Bedeutung  für  die  vergleichende  Literaturge- 
schichte wie  für  die  volkskundliche  Sagen-  und  Märchen- 
forschung. Die  Heranziehung  jener  Überlieferungen  ist  un- 
erläßlich für  die  Vertiefung  und  Begründung  der  wissen- 
schaftlichen Volkskunde.  Manches  Problem  erfährt  erst 
durch  jene  Texte  seine  Lösung  und  manche  falsche  An- 
nahme durch  sie  ihre  Berichtigung.  Ich  möchte  als  Beispiel 
dafür  die  Nr.  46  des  vorliegenden  Heftchens  anführen;  sie 
enthält  die  mittelalterliche  Fassung  der  Sage,  die  in  der 
Literatur  als  „Don  Juansage"  eine  so  bedeutende  Rolle 
spielt.  Die  Sage  war  uns  bislang  nur  seit  dem  Beginn 
des  17.  Jahrhunderts  nachweisbar.  Wir  sehen  sie  in  unserem 
Exempel  nun  als  einen  Predigtmärleinstoff  des  Mittelalters 
und  können,  uns  so  erst  ihre  weite  Verbreitung  in  Europa 
erklären.  Die  Berücksichtigung  dieser  Einzelexempel  wird 
aber  auch  zur  unabweisbaren  Notw^endigkeit,  wenn  wir 
an  die  Lösung  der  Frage  herantreten  wollen,  wie  unsere 
großen  bekannten  Exempelwerke  entstanden  sind.  Besonders 
bei  den  Gesta  Romanorum  ist  ja  Entstehung  und  Herkunft 


Vorwort.  V 

noch  in  ein  tiefes  Dunkel  gehüllt.  Hier  heißt  es  zunächst 
Parallelfassungen  aus  den  Predigthandschriften  aufsuchen, 
die  mit  den  Texten  der  Gresta  gleich  alt  oder  älter  sind. 
Und  solche  Parallelen  lassen  sich  zahlreich  nachweisen; 
Oesterleys  Anmerkungen  zu  seiner  Ausgabe  erschöpfen  ja 
diese  Nachweisungen  durchaus  nicht.  So  erscheint  die 
Sammlung  der  Einzelexempel  des  Mittelalters  als  unerläß- 
liche Vorarbeit  für  die  Lösung  wichtiger  literarischer  Fragen. 
Doch  die  Arbeit,  die  hier  zu  leisten  ist,  übersteigt  bei  weitem 
die  Kraft  eines  Einzelnen.  Fast  jede  größere  Bibliothek 
enthält  ja  Predigthandschriften  zu  Hunderten,  die  solche 
Exempelstoffe  bergen.  Und  jeder  einzelne  Kodex  ist  darauf- 
hin zu  prüfen;  oft  sind  sogar  die  Innenseiten  der  Einbände, 
die  Schmutzblätter  oder  leer  gebliebene  Stellen  zum  nach- 
träglichen Eintrag  solcher  den  Mönchen  liebgewordener  Er- 
zählungen verwendet.  Somit  wird  jede  einzelne  Bibliothek 
ein  ergibiges  Arbeitsfeld  für  derartige  Exempelsammlungen 
bilden  können. 

In  dem  vorliegenden  Hefte  ist  ein  Versuch  mit  einer 
ersten  Auswahl  solcher  Exempel  aus  einigen  Handschriften 
der  Königlichen  und  Universitätsbibliothek  zu  Breslau  ge- 
macht. Aufnahme  fanden  nur  solche  Stücke,  die  in  den 
Handschriften  entweder  ohne  alle  Quellenangabe  angeführt 
sind,  oder  deren  Quellen  uns  heute  nicht  mehr  bekannt 
sind.  Freilich  wird  der  Forscher  unschwer  bei  dem  einen 
oder  anderen  Stücke  eine  Quelle  entdecken  können,  aus 
der  der  mittelalterliche  Autor  schöpfte,  und  zu  manchem 
anderen  Texte  werden  sich  Parallelen  auffinden  lassen. 
Gelegentliche  Hinweise  auf  solche  Quellen  oder  Parallelen 
geben  die  Anmerkungen  für  die  einzelnen  Stücke.  Natürlich 
können  und  wollen  diese  Anmerkungen  nichts  Erschöpfendes 
bieten.  Zweck  dieser  Hefte  ist  eine  Sammlung  der  zer- 
streuten Exempel  und  nicht  deren  Einordnung  in  die  vor- 
handene Literatur.  Im  übrigen  beschränken  sich  die  An- 
merkungen auf  die  Angabe  der  Herkunft  und  des  Alters 
der  Handschriften,  aus  denen  die  Texte  stammen,  sowie  bei 
Sammelhandschriften  auf  eine  Angabe  des  Teiles,  der  das 


VI  Vorwort. 

Stück  enthält.  Der  Abdruck  erfolgt  unter  Beibehaltung  der 
orthographischen  Eigenheiten  der  Handschriften,  nur  die 
nötigen  Satzzeichen  sind  eingeführt,  sowie  die  Eigennamen 
mit  großen  Anfangsbuchstaben  geschrieben.  Stellen  in 
eckigen  Klammern  sind  Zusätze  des  Herausgebers,  runde 
Klammern  schließen  Stellen  der  Handschrift  ein,  die  über- 
flüssig erscheinen.  Einige  Stücke  sind  streng  genommen 
keine  Exempel,  sie  stammen  aus  Chroniken,  gehören  aber 
insofern  in  die  Sammlung,  als  sie  Stoffe  enthalten,  die  sonst 
in  Exempeln  begegnen.  Die  für  das  Heft  benutzten  31  Hand- 
schriften verteilen  sich  auf  die  Zeit  vom  Ende  des  12.  Jahr- 
hunderts bis  zum  x\usgange  des  15.  Jahrhunderts.  Sie  sind 
am  Schluß  des  Heftes  verzeichnet  und  nach  der  Zeit  und 
den  Klöstern,  denen  sie  entstammen,  zusammengestellt. 
Wenn  erst  eine  Reihe  derartiger  Sammlungen  vorliegt, 
dann  wird  man  auch  Schlüsse  ziehen  können  auf  die  ört- 
liche und  zeitliche  Verbreitung  der  einzelnen  Motive  sowie 
hinsichtlich  der  Stellung  der  einzelnen  Klöster  und  Orden 
zu  der  Verwendung  solcher  Stoffe  in  der  Predigt  vor  dem 
Volke.  Die  Überschriften  der  Stücke  sind  der  Übersicht- 
lichkeit halber  von  dem  Herausgeber  hinzugefügt. 

Breslau,  im  März  1911. 

Dr.  Klapper. 


Inhaltsverzeichnis. 


Seite 

1.  Salvatica        1 

2.  De  Alexandro    Magno      7 

?>.  De  itinere    Karoli    Magni    in    orientem 8 

4.  Quomodo  Karolus  Magnus  reliquias  ex  Oriente  apportaverit  11 

5.  De  psittacis,    qui    Karolum    salutarunt 12 

6.  De  Karolo  Magno   et  Rolando 12 

7.  Amicus   et    Amelius 16 

8.  De  Oggero   et    Presbytero   Johanne 16 

9.  De  Lantfranco  et  Berengario 17 

10.  De  cadavere  comitissae   Campaniae 18 

11.  Quomodo    Regulus    consul    serpentem    vicerit 18 

12.  Quomodo  FaustLna  ab  amore  gladiatoris  liberata  sit  .    .    .  19 

13.  Quomodo  Virgilius   vanitatem  raundi  cognoverit 19 

14.  De  beata   Veronica 19 

15.  De  Hemmerlino,    quem    s.    Thomas    Cantuariensis    a   pur- 
gatorio  liberavit 20 

16.  De   Udalrico    episcopo,    cui   animae   in   specie   avicularum 
appamerunt       21 

17.  De  beato  Germano,   cjui  animabus  subvenit 21 

18.  De  eo,   qui    angelo   duce  penas   purgatorii  vidit 22 

19.  De  custode  s.  Petri  Romae,  qui  gaudia  et  penas  aeternitatis 
vidit 22 

20.  De  illo,   qui    unam   horam   in   purgatorio  fuit 23 

21.  De  danmato,  quem   aquila  dilaceravit 23 

22.  Quomodo   iuvencuha  religiosa  facta  sit 24 

23.  De   triginta   missis   beati   Theoduli 25 

24.  Quomodo  miles  memoriam  mortis  et  inferni  habuerit  ...  26 

25.  De  amicis  in   mortis  hora 26 

26.  De  beato  Furseo,   cui  usurarius  tunicam  dedit 27 

27.  De  monacho,   qui    gaudia  paradisi  oognovit 27 

28.  De  monaclio,   qui    gaudia  paradisi   cognovit 27 

29.  De  abbatissa,  quae  vidit  neptem  suam  damnatam  ....  28 


VIII  Inhaltsverzeichnis. 

Seite 

30.  Quomodo  Herodias    punita  sit 28 

31.  De  divite,  quem  diabolus  sustulit  de  sepulcro 28 

32.  De  procuratore  infideli,   qtii  daemonibus  fraditus  est     .    .  30 

33.  De  divite,    qui    animas   absolvit   post   prandium 30 

34.  De  milite,    cui    apparuit    aniicus    mortuus,    de    ([uo    malt; 
locutus  est 31 

35.  De  sanctimoniali,  quae  animas  -vidit  in  ecclesia 32 

36.  De  sacerdote,  qui  cotidie  missam  pro  defunctis  celebravit  32 

37.  De  sacerdote,  quem  mortui  in  cimeterio  detinuerunt  ...  32 

38.  De  viro   sancto,    cui    defuncti  responderunt 33 

39.  De  duce,  quem  animae  contra  inimicos  defenderunt  ...  33 

40.  De  episcopo,  qui   vidit  iuvonem  piscare  muliercm  ....  34 

41.  De  pena  adulterorum 34 

42.  De  pena  eorum,   qui  voluntatom  morientium  non  faciunt  .  35 

43.  De  viro,  quem  defuncti  ab  inimicis  liberaverunt 35 

44.  De  pena  militis    in   infemo 36 

45.  De  magistro  Hugone,  qui  in  infemo  propter  vanam  gloriam 
flagellabatur      36 

46.  De  ebrio,   qui    defunctum  invitavit 36 

47.  An    suffragia    damnatis    prosint 38 

48.  De  avaro  mortuo,   cuius  intestina  bufo  comedebat  ....  38 

49.  De  visione,   quam   frater  ordinis  praedicatorum  habuit  in 
hora    mortis 39 

50.  De  iuvene,   qui  se  beatae  Virgini  desponsavit 40 

51.  De  iuvene,   qui   in  digitum  Veneris  annulum  posuit  ...  40 

52.  Do  annulo,  quem  sancta  Anna  suscepit 41 

53.  De  muliere,  quae  se  dibolo  commisit 41 

54.  De  iuvene,  qui   se  per  confessionem  a  diabolo  liberavit  .  42 

55.  De  milite,  quem   diabolus  reduxit  de  Terra  sancta    ...  43 

56.  De  iuvene,  quem  os  monstruosuin  deglutire  nitebatur    .    .  46 

57.  De  iuvene,  qui  per  penitentiam  a  diabolo  liberatus  est  .    .  47 

58.  De  episcopo,  quem   daemones  oraculo  deceperunt  ....  48 

59.  De  bufone,  qui  male  acquisita  consumebat 48 

60.  De  nigromante    Magdeburgensi 48 

61.  De  milite  Ludovici,   qui  periurantem  interfecit 49 

62.  Quomodo     pictor     imagines     beatae     Mariae     et     diaboli 
depinxerit      49 

63.  De  clerico,  cui  daemon  promisit,  quod  foret  rex  Angliae  .  50 

64.  Nigra   Greta 50 

65.  De  diabolo,  qui  claustrum  intrare  non  potuit 50 

66.  De  diabolo,  qui   fragmina  psalmorum  collegit 51 


Inhaltsverzeichnis.  IX 

Seile 

67.  De  clerico,   qui    verba   Scripturaniin   in    epistula  amatoria 

scripsit 52 

68.  De   Sarraceno,    qui   post  conversionem  suam  regem  paga- 
norum   baptizavit 52 

69.  De     Sarraceno,     qui     distribuit     divitias,     ut     centuplum 
reciperet 54 

70.  De  episcopo  Misnensi,  qui  per  sanctam  Barbaram  a  morte 
liberatus   est 54 

71.  De  lictore  occiso,   qui  ante  mortem  confessus  est  ...    .  55 

72.  De    peccatore,    cui    sancta    Barbara    sratiam*  confessionis 
impetravit      56 

73.  Miracula    sanctae    Elisabeth 57 

74.  De  rustico,  qui   sanctum  Thoraam  sorte  elegit 58 

75.  De  medico,   qui    sanctum    Thomam   sorte    elegit 60 

76.  De  milite,  cui   Alexander  papa  annulum  donavit    ....  62 

77.  De  mutiere,   quae    credere  non  poterat,   quod   Christus  in 
sacramento  esset 62 

78.  De  Silvestro  papa,  qui    draconem  ligavit 62 

79.  De  Silvestro  papa,    qui  draconem   ligavit 63 

80.  De  flore,  qui    in  nocte  nativitatis  Cliristi  iloret 63 

81.  De  iudaeo,  qui  prophetiam  invenit  in  Tholeto 63 

82.  Visio  mirabilis  in  claustro  grisei  ordinis  Tripolis  anno  1277  64 

83.  De  solatiis  Lucensibus 64 

84.  De  Liberio    imperatore,    qui    thesauxum    invenit 65 

85.  De  Merltno        65 

86.  De  littera,  quam   Presbyter  Johannes  irnperatori  misit  .    .  66 

87.  Si   totum   caelum  esset  pergamenimi 66 

88.  De  archidiacone,   qui    episoopum   suum   necare   fecit  ...  66 

89.  De  puero,  qui   aquam  in  fönte  iussit  ascendere 67 

90.  De  milite,    quem    mulier    in    captivitate    per    elemosynas 
sustentavit 67 

91.  De  adultero  quodam  et  uxore  eius  devota 67 

92.  De  ribaldo,   quem   mulier  in   puteum  misit 68 

93.  De  puero,  qui  patri  suo  partem  panni  reservare  voluit  .    .  69 

94.  Deus  plus   potest  quam  Imperator 69 

95.  De  domicella,    quae   sommiabatur,    quod    e  claustro  aufu- 
gisset 70 

96.  De  filiis,    qui   cadaver  patris   sagittis   penetravenmt  ...  70 

97.  De  duobus   sociis,    qui   thesaurum  invenerunt 71 

98.  De    tribus    sociis,    qui    thesam'um    inverunl 72 

99.  De  domina,  quae   leproso  adliaesit 72 


X  Inhaltsverzeichnis. 

Seite 

100.  De  rege,  qui   in  unum  ;uiuuiu  oligitur 72 

101.  De  rege,   qui    in  unum  auniun  eligitur 73 

102.  Conradus  a    Kauffung 73 

103.  De  monacho,   qui   caprain  dilexit 74 

104.  De  rustico,   qui   odoreni  a}x>thecae  ferre  non  potuil  ...  74 

105.  De  duobus   malefactoribus,    qui    impetTaverunt,    ut    instru- 
menta mortis  sibi  ipsi    eligerenf 74 

106.  Quomodo  venatores  elephantem  capiant 75 

107.  Quomodo  miles  novus  amiaretur 75 

108.  De  rustico  et   asino 75 

109.  De  lignis  silvaium,  quae  sibi    regein  eiigere  voluerunt  .    .  16 

110.  De  urso,  qui  mel  gustare  voluit 16 

111.  De  mure   et   ranula 76 

112.  De  asino   et    catulo 76 

113.  Lupus    monachus 77 

114.  De   lupo,    qui   ieiunavit 77 

115.  De  asino,   qui   voluit  scire  ovi     cornicis   üispositionem  .    .  78 

Verzeichnis  der  benutzten  Handschriften 79 

Alter  der    Textstücke 81 

Herkunft  der  Textstücke 82 

Anmerkungen      82 


1. 

Salvatica. 

[3^']  Fuit  quidam  rex  potens  valde,  nobilis  et  diues, 
habens  vxorem  valde  pulchram,  honestam  et  nobilem.  Que 
genuit  filiam  speciosam  et  valde  formosam.  Annis  non 
multis  transactis  mater  virginis,  scilicet  regina,  mortua  est. 
Postea  rex  aliam  eciam  pulchram  sibi  desponsauit.  Que  5 
in  regno  existens  filie  regis  invidebat,  quia  pulchrior  ea 
erat.  Quod  filia  bene  sciens,  sed  non  curans  se  ad  Chris- 
tum diuertit  eique  et  Marie  virgini  fideliter  seruiuit. 
Accidit,  quod  rex  in  partes  longinqrias  se  transtulit  et 
regnum  suum  conspiciens  circuibat.  Interim  rege  absente  10 
regina  vocabat  ad  se  quendam  venatorem,  e^nen  jegir,  cui 
dixit :  Secretum  tibi  vnum  commendarem,  si  hoc  fideliter 
•celare  velles.  Eciam  si  non  feceris,  in  aduentu  regis  te 
accusabo,  quoniam  michi  contrarius,  et  sie  mala  morte 
peribis.  Cui  venator  respondit:  Domina,  presto  sum  ad  15 
omnia  precepta  vestra.  Regina  dixit:  Ecce  ego  filie  mee 
non  faueo  propter  pulchritudinem  eius.  Quoniam  cum 
-adueniunt  principes,  milites  et  magni  domini,  omnes  con- 
fugiunt  ad  eam,  laudant  et  recommendant  facundiam, 
formositatem  et  speciositatem  [4^]  atque  pulchritudinem  20 
eius  et  hoc  michi  valde  displicet  et  tollerare  per  amplius 
non  valeo.  Ideoque  satellitibus  meis  mandabo,  vt  venatum 
pergant  erga  regis  aduentum  et  vt  ipsa  ad  venacionem 
tecum  pergat,  et  precipio  tibi,  vt  cum  ea  solus  in  densis 
vepribus  fueris,  vt  eam  occidas  camiseeque  eius  superiori,  25 
-qiiam  ei  dabo  ad  collum,  manus  eius  abscisas  inuoluas  et 
in  Signum  mortis  illius  manus  eiusdem  cum  camisea 
michi  presentes. 

Venator  autem  timore  mortis  ductus  spopondit  se  illud 
facturum.    Cumque  cum  ea  in  siluam  et  locum  huiusmodi  30 
interempcioni  aptum  venisset,  venator  ad  puellam,  regis  . 
filiam,    ait:   0   speciosa   nimis   virgo   nobilis    atque   regina, 

Sammlung  mittellateinischer  Texte.    2.  1 


iam  te  ex  coininisso  matris  tue  occiciere  debeo,  de  quo 
supra  modum  cordintime  doleo.  Nam  hoc  vt  facerem,  matri 
tue  pollicitus  sum,  et  si  non  fecero,  mori  me  oportebit. 
Quod  puella  illa  formosissima  audiens  et  rem  per  matrem 
5  suam  commendatam  taliter  percipiens  ad  venatorem  dixit: 
Eya,  mi  f rater,  rogo  te,  vt  misericordiam  mecum  facias. 
Noli  me  occidere,  die  tarnen,  quod  occidisti.  Manus  michi 
nunc  abscide,  camisie  inuolue  et  matri  presenta.  Ille 
autem  misericordia  motus  manus  ei  abscidit,  aceipiens  de 

10  collo  virginis  camiseam  superiorem  illi  inuoluit  et  puel- 
lam  in  solitudine  dimittens  absque  cibo  et  potu  solam 
reliquit  et  ab  ea  tristis  recessit.  Priusque  puella  venatori 
iurauit,  quod  ad  curiam  patris  sui  numquam  redire  vellet. 
Sicque  ad  aliquot  dies  oberrans  in  solitudine  hinc  et  inde 

15  processit.  Cumque  sie  eiulans  et  gemens  atque  flens  in 
sua  tristicia  iret,  aduenit  quidam  nobilis  iuuenis  adoles- 
cens  per  patrem  suum  quendam  castellanum  ad  venandum 
missus.  Qui  eam  salutauit  atque  de  pulchritudine  sua 
plurimum    admirans    eam    interrogauit,    quomodo    hie    in 

:20  solitudine  sola  hincinde  transiret.  At  puella  respondit : 
Ecce  quomodo  quidam  in  ista  solitudine  manus  meas 
michi  abscidit,  et  ego  paupercula  sie  vado  nesciens,  quo 
diuertar.  Geneolyam  suam  nomenque  illius  venatoris  reue- 
lare  noluit  ob  id,  vt  ille  venator  non  traderetur  neque  in 

25  iram  et  indignacionem  regis,  patris  sui,  et  eins  noticiam 
venire  posset,  qnia  regina  [4^]  multa  bona  se  illi  daturam 
spopondit  et  variis  honoribus  in  curia  regis  eum  manci- 
pari;  quod  et  fecit.  Iuuenis  vero  ille  adolescens  miseri- 
cordia motus  ad  eam  dixit:  Quis  vocaris?    At  illa  respon- 

30  dit :  Salvatica  vocor  et  sum  christiana  et  f amula  domini 
mei  Jesu  Christi  et  Marie  virginis,  matris  eius.  Quod 
adolescens  audiens  eam  secum  ad  castrum  patris  sui  ad- 
duxit.  Illa  vero  ibidem  ab  omnibus  dilecta  fuit,  ita  eciam 
in   suo   commisso   habuit,   vt  venientes   et  recedentes  con- 

35  spexit.  Transactis  igitur  annis  tribus  castellanus,  pater 
adolescentis,  ad  vxorem  suam  dixit:  Filius  noster  iam 
creuit.  Oportet  ergo  nos  sibi  prouidere  de  vna  puella  no- 
bili,  quam  ducat  in  vxorem  legittimam,  vt  sie  amiciciam 
eciam   cum   alienis   hominibus   habeamus.    Placuit   matri. 

40  Cumque  hincinde  cogitarent,  dixit  pater:  Ecce  nos  habe- 
mus    hie    vicinum    bonum,    qui    pulchram    habet    filiam, 


quam  volumus  desponsare  filio  nostro.  Et  voluntatem 
eorum  filio  dixerunt.  Quibus  filius  respondit:  Si  vnam 
puellam  debeo  matiimonialiter  ducere,  nullam  aliam 
habere  volo  preter  Saluaticam.  Quod  pater  audiens  dixit 
ad  filiuni :  Ego  credo,  quod  tu  insanis.  Vis  tu  ducere  illam  5 
puellam  defectuosam  et  nescis,  quis,  qualis  et  vnde  sit? 
Ergo  fatue  dicis.  Iterum  filius  dixit:  Si  aliquam  ducere 
me  oportet,  nullam  habere  volo  nisi  Saluaticam.  Quod 
parentes  sui  percipieiites  Saluaticam  ei  in  vxorem  de- 
derunt.  Quam  duxit  et  omni  honore  et  reuerencia  per-  10 
tractauit,  in  omni  bona  voluntate  et  concordia  simul  ma- 
nentes  mutuo  se  valde  diligebant. 

Contigit  quod  rex  illius  prouincie  habuit  inimicos,  qui 
secum  bellare  contendebant,  qui  fuit  pater  Saluatice.    Qui 
aduenit   in   regnum   suum;   pro   filia  inquisiuit.    At  regina  15 
dixit,   quod  cum  venatoribus  ad  venandum  propter  sola- 
cium  perrexisset  et  sie  esset  perdita  et  crederet,  quod  per 
feras  vorata  foret.    Cumque  littere   ad  castellanum  veni- 
rent,  vt  ad  curiam  regis  sine  mora  veniret  vna  cum  rege 
bellum    contra    inimicos    intraturus,    castellanus    ad    filium  20 
dixit:  Et  fili  mi  carissime,  rex  mandat  michi,  vt  ad  eum 
veniam   et   cum   eo   ad   bellum   pergam.    Tu   vides,    quod 
homo  sum    [5']  annosus  et  senio  confectus,  quod  id  mi- 
nime  facere  possum.   Rogo,  vt  vices  meas  adimplere  velis. 
Cui  filius  ait :  Pater,  paratus  sum  ad  faciendum  tibi  atque  25 
regle  maiestatis  mandatis  obedire  volo.    Vnum  autem  a  te, 
pater,     cordintime    exposco :    quatenus    vxorem    meam    di- 
lectissimam    in    absencia    mea    omni    honore,    favore    et 
reuerencia  pertractetis,   vti  vobis  bene   confido.    Quod   si 
non  feceritis,  me  reueniente  et  hoc  perscrutante  a  te  et  30 
matre  recedere   volo   neque  vos   pro  parentibus   meis,   sed 
pro  inimicis  computare  intendo. 

His  auditis  parentes  sui  omnia,  que  vellet,  seruare 
promiserunt  rectissime.  Vxorem  quoque  familie  singula- 
riter  commendauit.  Cumque  vxor  eius  Saluatica  grauida  35 
esset,  a  parentibus  exposcit,  vt  quam  cito  pareret,  vt  sibi 
nunccium  cum  litteris,  quid  parturisset,  (sibi)  scriberent,  et 
quid  pareret,  omnino  vsque  ad  suum  reditum  fideliter 
custodirent  et  retinerent. 

Tempore  siquidem  adueniente   Saluatica  peperit  duos  40 
pulcherrimos    filios.     Qua    de    re    disponitur    nunccius    et 

1* 


Scripte  sunt  littoie  filio.  Nunccio  quidoai  in  cuiiaui  regis 
veniciito,  ecce  rej^äna  eum  vidit  et  aduocauit  causamque 
sui  aduentus  perscrutans  nunccium  secum  retinuit  eique 
vite  neccssaria  habundanter  ministrari  disposuit,  principa- 
5  iiter  in  potu  forti.  Eoque  de  nocte  dormieuti,  regina  sibi 
litteras  recepit  et  immutauit,  consideransque  et  siispi- 
cans,  ne  filia  eius  esset,  alias  litteras  scripsit  ita,  quod 
Saluatica  duos  canes  genuisset.  Cumque  littere  ad  aspec- 
tuni    filii   castellani   provenissent,   dixit   filius   castellaiii  ad 

10  nunccium :  Mando  tibi,  vt,  quam  cito  in  castrum  meum 
veneris,  parentibus  meis  dicas,  vt  id,  quod  genuit  vxor 
mea,  omnino  conseruent  vsque  ad  aduentum  meum.  Alias 
ad  domum  reuerti  nolo.  Et  litteras  tales  nunccio  dedit. 
Sed  nunccius  imprudens  in  redditu  iterum  reginam  adijt 

15  iuxta  sua  commissa.  Quem  regina  cum  omnibus  necessa- 
riis  habundantissime  pertractabat  et  forte  vinum  sibi 
copiosissime  ministrari  precipiebat.  Nocte  vero  illo  dor- 
miente,  regina  nunccio  litteras  recepit  et  legit  [5^]  ac 
alias  scripsit  considerans  omnino  ex  re  et  nomine  atque 

20  facto,  quod  Saluatica  filia  eius  foret,  scribens,  vt  quam 
cito  nunccius  reuerteretur,  vt  eam  vna  cum  pueris  suis 
ad  exilium  mitterent,  quia  nesciret,  quis,  qualis  et  vnde 
esset  aut  venisset.  (Quod)  parentes  sui  iuxta  tenorem  litte- 
rarum    se    regentes    quendam    venatorem    aduocabant    illi 

f25  mandantes,  vt  istam  iuvenculam  mulierem  vna  cum  filiis 
suis  in  exilium  et  solitudinem  duceret.  Quo  facto  mulier 
exilio  dedita  absque  cibo  et  potu  in  solitudine  cum  pueris 
suis  collo  alligatis  miserrime  processit  eiulans,  flens  et 
gemens,   deum,  dominum  Jesum   Christum  et  Mariam   vir- 

30  ginem,  matrem  eius,  invocans  disposicione  diuina  dixit : 
0  bone  deus,  ecce  ego  miserrima  creatura  tua  nunquam 
eram  contraria  neque  in  vita  mea  alicui  aliquid  obbro- 
brium  facere  vellem,  et  ita  miserrime  cum  filiis  meis 
pereo.     Cumque   longius   iuisset,   vidit   quandam   domuncu- 

35  lam,  et  fuit  cella  cuiusdam  viri  sancti,  in  qua  habitabat. 
Et  appropinquans  cellule  cepit  amarissime  et  inconsolabi- 
liter  flere  cum  filiis  suis :  amore  Jesu  et  Marie  intromit- 
teret,  ne  bestiis  preda  fieret.  Tunc  ille  bonus  pater  cla- 
morcs  audiens  non  fuit  ausus  aperire  cellulam  timens  fore 

40  ludum  dyaboli  et  temptacionem.  Postea  misericordia  mo- 
tus    eam    intromisit    et   rem    gestam    considerans    ei    cum 


—     5     — 

filiis  proprium  habitaculum  construxit  sibique  panem  cum 
aqua  ministrabat,   quo  ipse  per  se  vescebatur. 

Tandem  maritus  Saluatice,    filius    castellani   a   rege   et 
de  bello  venit.    Quod  audientes  parentes  eius  eum  diligen- 
tissime   dilectissimeque   susceperunt.    Cogitauit  ipse:   Vbi    5 
manet  vxor   tua,   quod   non   venit   me   ad   suscipiendum? 
Et   pro   ea  interrogans   dixit:   Vbinam   est   Saluatica,   vxor 
mea  dilectissima  cum  filiis  suis?    Responderunt  parentes: 
Nescis,  vbi  est,  quia  scripsisti,  quod,  quam  cito  nunccius 
rediret,  deberet  cum  filiis   suis   in   exilium   mitti?    Quod  10 
et  factum  est.    Illo  vero  hoc  audiente,  turbatus    [Q^]  est 
valde,  et  commota  sunt  omnia  viscera  eius,  et  parentibus 
ait:   Nonne  dixi  vobis  ante  recessum  meum,  vt  eam  cum 
filiis  suis  omni  honore  et  reuerencia  pertractare  deberetis 
sub    fauore   meo?    et   taliter   vobis    scripsi.     Quomodo    sie   15 
factum   est   hoc    negocium    et   pessime    permutatum?     At 
parentes   sui   litteras   sibi   missas    ostenderunt.    Ille    vero 
respondens  dixit:  Ista  non  sunt  scripta  mea,  sed  alia  et 
nequiter    permutata.     Quapropter    nisi    michi    Saluaticam 
cum    filiis    meis    disposueritis,     amplius    non    sum    filius  20 
vester  neque  vos   parentes  mei.    Et  illi   venatorem  voca- 
bant  eidemque  multa  dona  et  magna  promittebant,  si  Sal- 
uaticam   vna   cum   filiis   suis    reducere   posset.     Si    autem 
non  reduceret,  vite  priuaretur,  quia  ipse  solus  locum  bene 
sciret,    vbi    eam    dimisisset.     At    venator    ille    bonus    ad  25 
querendum  dominam  suam  exiuit.    Cumque  eam  in  triduo 
inuenire  non  potuisset,  turbatus  est  valde.    Et  procedens 
vlterius   vidit   domunculam   illius   heremite    patris    sancti, 
apud  quem  Saluatica  residebat.    Ille  vero  clamore  et  eiu- 
latu    valido    emisso    patrem    heremitam    exorauit,    et    si  30 
quandam  mulierem  in  hac  solitudine  oberrantem  duosque 
paraulos    filios    gestautem    vidisset,    interrogauit.     Heremi- 
taque   sibi   respondit,   quod   non.    Venator   autem   multum 
perturbatus   flevit  amare  et  dixit:  Ve  michi  misero,   quia, 
si    eam    non    inuenero    et    ad    domum    perduxero,    vitam  35 
meam  amittam.   Et  iterum  patrem  exorans  cordintime  cum 
effusione  lacrimarum   ei   enarrauit,   quomodo   dominus   et 
filius    castellani,   maritus   Saluatice,   a  rege   redisset   et  de 
bello.    At  pater  heremita  nunccii  miseritus  ad  mulierem 
accessit  dicens :  Ecce  nunccius  mariti  tui,  qui  te  abduxit,  40 
pro  te  venit,  et  maritus  tuus  ad  domum  rediit  de  bello  et 


—     6     — 

to  omnino  habere  vult  aut  recedere  a  parentibiis  suis. 
Modo  quid  tibi  faciendum  fore  videtur?  Respondens  illa 
ait:  Slc|  timeo,  ne  michi  peius  contingat.  Vellcm  invita 
redire  et  pocius,  si  deus  vellet,  mori.  Quod  audiens  here- 
5  mita  pater  pius  nesciuit,  quid  facturus  esset,  et  ait  ad 
mulierem :  Ora  deum  matremque  eius  virginem  Mariam, 
vt  tibi  alque  michi  ostendant  ac  revelent,  quid  [6^']  actura 
sis.  Cumque  seorsum  orarent  et  mulier  in  oracione  et 
inuocacione  Marie  semper  virginis   ante  altare  eius  fide- 

10  liter  perseueraret,  obdormiuit.  Cumque  sie  dormiret,  ap- 
paruit  ei  virgo  pulcherrima  et  fuit  virgo  Maria,  que  mu- 
lieri  dicte  manus  suas  restituit.  Que  evigilans  manus  sibi 
truncatas  rehabuit.  At  illa  deum  et  Mariam  laudans  atque 
glorificans,   ei  gracias  agens   ad  patrem  heremitam  iuit  et 

15  sibi  manus  ostendit.  Et  consilio  ac  assensu  patris  eius- 
dem  cum  venatore,  ntinccio  suo,  vna  cum  filiis  suis  ad 
maritum  rediit.  Qui  eam  videns  gauisus  est  gaudio  magno 
atque  deo  beateque  Marie  virgini  gracias  agens  eam  omni 
honore    et    reuerencia    pertractauit.     Fama    siquidem    et 

20  miraculum  hoc  creuit  hincinde  ita,  quod  peruenit  ad 
auditum  regis.  Et  rex  veritatem  rei  inquirere  volens 
castellano  scripsit,  vt  mox  visis  et  perlectis  litteris  suis 
dilacione  procul  mota  ad  regem  veniet  vna  cum  filio,  vxore 
et   filiis   eius.    Quo  viso   mox   rex   in  corde   suo   cogitauit 

25  dicens :  Gerte  ista  mulier  istius  adolescentis  est  filia  mea, 
quam  perdidi  et  qua  ita  nequiter  orbatus  sum.  Iterum  et 
iterum  in  animo  suo  reuoluit  et  inde  veraciter  cognouit, 
quod  filia  sua  deperdita  hec  mulier  esset,  ac  rem  gestam 
fidelissime  inquisiuit.    Vnde  valde  magno  gaudio  est  gaui- 

30  sus  et  deum  ac  Mariam  virginem  miraculose  laudans  con- 
uiuium  satis  magnum  fecit  ob  intuitum  aduentus  filie 
sue  conuocans  multos  principes,  milites  atque  magnos 
dominos  suos.  Et  mortem,  quam  mater  in  filiam  optabat, 
in   matre   regina   male   exequebatur   coram   omnibus    pre- 

35  sentibus  dominis,  quia  lapidata  est.  Et  sie  tam  rex  quam 
filia,  castellanus  cum  vxore  sua  et  filius  cum  vxore  atque 
filiis  suis  bonam  et  optimam  vitam  ducentes  domino 
nostro  Jesu  Christo  et  Marie  virgini  in  magna  deuocione 
seruientes  tempora  per  longeua  sine  dubio  saluati   sunt. 

40  Hec  Maria  nobis  omnibus  a  deo  nostro  impetret,  qui  per 
cuncta  secula  viuit   et  regnat.    Amen. 


De  Alexandro  Magno. 

[145^'^]     Dariiis    misit    ad    Alexandrum    habeiiam,    vir- 
gam  et  pilam  auream,  ut  reuerteretur  ad  matrem  adoles- 
cens  et  disciplinaretur  virga,  pila  luderet.    Alexander  non 
perterrilus     preparauit    contra    Darium    bellum    et    tribus 
annis  fecit  cum  eo  et  superauit  ipsum,  qui  erat  monarcha,    5 
et  vulneratum  Darium  Alexander  suscepit  et  rogatus  pro 
custodia    matris,    scilicet    Darij     vxoris,    et    vt    filiam    in 
vxorem   nomine   Roxane   acciperet,   placuit   Alexandro   et 
gloriose    more    regum    sepeliuit    Darium.     Tunc    edictum 
emisit,   quia   iurauit  se   velle   exaltare,    qui   Darium   occi-  10 
derunt.     Qui    [145^'']   putabant  se  magnifice   honorari,   sus- 
pensi  sunt  in  patibulis.    Et  sie  exaltati   sunt  iuxta  iura- 
mentum  regis.    Qui  processit  contra  Forum,  regem  Indie. 
In  primo  congressu  occisus  est  equus  Alexandri  Bucefala, 
qui  plus  quam  ipse  pugnauit.    Ideo  doluit  iVllexander  et  15 
sepeliuit  ac  turrim  super  eum  edificauit.    Et  tandem  vicit 
Forum  et  innumerabilem  Indie  thesaurum  accepit  iVllexan- 
der   et   totum   suum   exercitum   ditauit.    Et   eos,    qui   ceci- 
derunt  de  exercitu  suo,  honorifice  sepeliuit  et  eorum  ami- 
cos  liberauit   et  sie   animos   omnium  sibi   conciliauit.    Et  20 
pertransiuit  regna  Indie  et  Amasonas,  scilicet  mulieres  re- 
ginas,   sub  tributo  posuit.    Excessit  Herculis  columpnas  et     , 
peruenit  ad   arbores   solis   et  lune.    Edoctus   a   sacerdote    ■ 
senissimo  eorum  optulit  sacrificia  et  mane   orto  sole   in 
arborem   solis   dixit  lingua  Indorum :   Allexander,   tu   eris  25 
dominus  orbis,  sed  non  diu  viues.    Vespere,  quando  luna 
apparuit,  tunc  arbor  lune  greca  ligwa  dixit:  Tu  hoc  anno 
eris  dominus  mundi,  sequenti  anno  in  mense  Maio  morie- 
ris  veneno  in  Babylone.    De  hys   amplius  ne   queras,   ne 
impediretur  prophecia.    Et  reuersus  est  Allexander,  et  ex-  30 
pectabant  illum  legati  Affrice,  Hispanie  et  aliarum  terra- 
rum,  quas  nondum  vicerat,  ut  susciperent  eum  ut  regem, 
quia  timor  eins  super  omnes  cecidit.    Et  ipse  scripsit  ad 
Bragmanos  et  illi  responderunt,  qualiter  viuerent  simplici 
vita  sine  luxu  vestimentorum  aut  alimentorum,  sine  litibus  35 
et  contencione,   sed   naturali   vita.    Volens   autem   intrare 
postea  Allexander  Babylonem  prohibitus  fuit  a  nigroman- 
tico  dicenti  sibi:  quod  moriturus  es  in  ea.    Quidam  phi- 


losophus  ves])oiu1i(  vaaiuu  hoc  esse  et  Allexander  [HG''"^] 
credidit  philosopho,  intrauit  Babylonem,  accepit  vxoreiu 
Roxanam,  et  alij  siniiliter  Macedones  multi  accepcrunt 
vxores  et  valde  letati  sunt  in  Babilone.  Tunc  Antipater 
5  fortissimum  venenum  dedit  Allexandro  et  infirmatus  est 
vsque  in  diem  sextum.  Constituit  rex  XII  socios  regnare 
post  se  et  iussit  se  sepeliri  in  tcmplum  Ammonij  aut  Am- 
monis  in  Egipto.  Et  XII  isti  principes  humeris  suis  porta- 
bant  illum   cum   gloria   magna   et   pompa   ad   sepulcrum. 

10  Tantum  quatuor  tarnen  obtinuerunt  regna,  scilicet  primus 
in  Egipto  Ptolomeus,  Lagi  filius,  secundus  in  Asia  Anti- 
genes, tercius  in  Syria  Seleucus,  quartus  in  Macedonia 
Philippus.  Et  in  morte  Allexandri  siluit  tota  Babylonia  et 
non  crediderunt  populi,   quos  superauerat,   quia  mortuus 

15  esset;  putabant  immortalem  eum,  qui  inuasit  tot  pericula. 
Cuncti  flebant  illum  quasi  patrem,  soIi  Macedones  letati 
sunt,  ut  sie  liberi  essent  ab  eius  seruicio.  Non  est  inuen- 
tus  similis  illi,  in  cuius  presencia  omnes  exercitus  gau- 
derent  parati   muros   penetrare   et  nulla  pericula   timere. 

20  Nullum  hostem  est  aggressus,  quem  non  superaret,  nullam 
ciuitatem  aut  gentem  aggreditur,  quam  non  expugnaret. 
XII  annis  regnauit  post  patris  mortem.  iVnno  etatis  sue 
XXXIII  mortuus  est.  Et  mater  eius  postea  multos  occidi 
fecit  nobiles   muliebri   audacia.    Ideo   tandem  obsessa   ab 

25  ipso  Cassandro,  in  cuius  se  tandem  dedit  potestatem.  Qui 
habito  consilio  aliorum,  vox  omnium  fuit,  ut  occideretur, 
et  illa  induta  regalibus  processit  innitens  super  duas  fa- 
mulas  in  magestate  et  gloria,  ut  milites  contra  eam  missi 
territi  non  auderent  eam  tangere.    jMisit  alios  Cassander, 

30  qui  eam  occiderunt,  et  illa  forti  animo  sustinuit,  nullum 
clamorem  dedit,  sed  capillis  et  vestibus  regalibus  crura 
texit  et  nullum  signum  dedit  inhonestatis,  ut  et  ipsa 
morte  probaret  se  regem  regum  portasse.  Hec  predixerant 
arbores   solis  et  [146'"'^]  lune  Allexandro,  quod  mater  eius 

35  Olympias  occidenda  erat  et  proicienda  in  via  publica.  Hoc 
factum.  Sic  perit  gloria  mundi.  0  quam  breui  tempore 
durauit  gloria  eorum! 

3. 

Be  itinere  Karoli  Magni  in  orientem. 
[Bl.    lOövij]    Apprehendit    Pilatus    Jhesum.     Job.   XIX. 


—     9     — 

Dum   Corona  pressa  fuit  capiti   Christi,   effudit  omnem  sa- 
gwinem,   capitis  decorem  et  omnem  colorem  amisit  faciei. 
Ad  hoc  spectaculum  omnes  incitamur  hodie.    Egrediemini 
filie  Syon  etc.    Can.  III.    Legitur  eo  tempore,  quo  datum 
est  Karrulo   imperium   Romanorum,   Johannes   patriarcha    5 
JherosoHmitanus     de    ciuitate    Roma     expulsus    a    paganis 
venit    Constantinopolym    ad    imperatorem    Constantinum. 
]\Iisit  Johannen!  Neapohtanum  sacerdotem  et  Dauid  Jheroso- 
limitanum  archiepiscopum  presbiterum,  quos  ille  ad  Karo- 
lum  misit  cum  epistola  Johannis  patriarche  manu  ipsius  10 
scripta.     Et    cum    illis    duobus    legatis    ebreus    Ysaac    et 
Samuel.     In    cuius    epistole    vltima    parte    scriptum    erat: 
Quadam  nocte  in  exthasi  factus  vidi  ante  lectum  meum 
quendam  iuuenem  stantem,  qui  me  blande  vocans :   Con- 
stantine,   invocasti   et   rogasti   dominum   ad   hanc   rem   in  15 
auxilium.     Ecce    accipe    Karolum    magnum    in    auxilium, 
regem  Galie,  ecclesie  propugnatorem.   Hij  legati  ad  regem 
Karolum  Parisius  venerunt  et  epistolam  tradiderunt.    Rex 
Karolus  quibus  perlectis  lacrimari  cepit  pro  sepulcro  do- 
mini.   Has  epistolas  misit  rex  exponere  Turpinum  archie-  '20 
piscopum  coram  omni  populo.    Quibus  auditis  omnes  pro- 
ficisci  regem  deprecabantur.    Quo  audito  rex  mox  edictum 
proposuit,   ut  omnes,  qui  possent  arma  ferre,  irent  secum 
contra  paganos.    Itaque  maiorem  exercitum,   quam  antea 
habuisset,  congregauit.    Et  profecti  sunt.    Cum  antequam  -lö 
Jherusalem  pervenissent   ad   quoddam  nemus,   quod   duo-  ' 
rum  dierum  spacio  solet  transiri,  in  quo  grifones,  vrsi,  leones 
et  tygras  et  fere  diuerse  erant,  Karolus  putans  se  illud  iter 
vno  die  [facturum],  ingressus  est  cum  exercitu.    Adveniente 
nocte  cum  exercitu  errauit  Karolus,   precepit  castra  me-  30 
tari ;  transacto  autem  noctis  silencio,  parum  in  lecto  suo 
accumbans,  inchoauit  psalmum:  Beati  immaculati.    Et  cum 
diceret  illum  versum :  Deduc  me,  domine,  in  securo,  ecce 
ad  aures  eius  vox  cuiusdam  volucris  psitaci,  id  est  fittirf), 
propositum  eius  clamantis  audita  est:  France,  quid  dicis,  35 
France,  quid  dicis?  [106''^]  sequere  me!    Hanc  autem  auem 
rex  .secutus  est.    Ideo  ductus  est  in  viam  planam,  in  qua 
errare  non  poterat,  et  iam  transiens  peruenit  ad  hostes. 
Quibus  occisis  pro  maiori  parte  et  alijs  ligatis  et  captis 
Jherosolimam  liberauit,   et  terra  recuperata  ad   Constan-  40 
tinopolitanam  ciuitatem  est  reuersus.    Patriarcha  autem  et 


—     10     — 

imperator  Constantinopolitanus  Karolum  cum  magna  sol- 
lempiiilate  recepcruat  H  [nächste  ganze  Zeile  vom  Moder 
vollstätidig  zerstört]  tenueruiil.  Interim  fecit  imperator  parare 
diiiersa  animalia  auro  et  argento  et  gemmis  ornata  et  onerata, 
5  que  sibi  pro  sua  labore  dare  disponebat.  Karolus  autem  ani- 
malia spernebal,  nee  se  propter  bona  transitoria  sed  prop- 
ter  amorem  dei  labores  et  expensas  protestans  fecisse. 
Dicit  imperatori  Constantinopolitorum :  Si  me  aliquo  re- 
munerari   intendis,    largire   bona   spiritualia,    puto   nostre 

10  salutis  insignia  ut  lanceam,  coronam  spineam,  clauum  et 
crucis  partem  ac  alia,  qiiibus  dominus  noster  Jhesus 
Christus  operatus  est  nostram  salutem.  Que  omnia  annu- 
ens  imperator  Constantinopolitanus  ipsum  cum  magna  so- 
lemnitate  ad  locum,  vbi  predicta  clenodia  conseruabantur, 

15  produxit.  Cumque  teca,  in  qua  spinea  corona  erat,  aperi- 
retur,  tantus  oder  inde  exiuit,  ut  omnes  se  in  paradiso 
putarent  esse.  Tunc  Karolus  prostratus  in  pauimento 
plenus  fide  orauit,  ut  dominus  sua  miracula  passionis  ob 
populi    deuocionem   renouaret.    Cum    autem   hec    orasset, 

20  statim  ros  celitus  descendens  lignum  corone  fecundauit, 
ita  quod  flores  producere  cepit  tantoque  odore  affluit,  ut 
omnes  sua  vestimenta  celestia  esse  putarent.  Cumque 
Daniel  adiuncta  forfice  robor  ipsius  ligni  secare  inci- 
peret,  tunc  magis  et  magis  florere  incepit.    Tunc  Karolus 

25  suscepit  de  floribus  et  impleuit  vianticum,  id  est  cyrothe- 
cam  dexteram,  deinde  alium  vianticum  ad  suscipiendas 
spinas  preparans,  tradidit  eum  cum  floribus  Ebronio  archi- 
episcopo.  Cumque  utrique  oculi  pre  lacrimis  impediti 
essent,   ille   se   putans   accepisse   et   ille   dedisse,   vterque 

30  vianticum  dereliquit,  qui  fere  vnius  digiti  spacio  pependit 
in  aere.  Cumque  alterum  vianticum  rex  Karolus  spinis 
impleuisset  et  illud  episcopo  tradere  voluisset,  vidit  illum 
priraum  pendere  in  aere.  Post  hoc  cum  flores  de  viantico 
eicere  cuperet  in  poculum,  conuersi  sunt  in  manna  et  hoc 

35  manna  modo  est  ad  sanctum  Dyonisium.    Et  omnes   egri, 

qui  ibi  aderant,  ex  odore  florum  sani  facti  sunt.  Hys 

Ecce  turba  infmita  violenter  ecclesiam  intrat,  clamare 
cepit:  Vere  hodie  est  dies  resurrexionis.  Nam  odor  de 
floribus    exiens    impleuerat    totam    ciuitatem;    XXXI    egros 

40  sanauerat.  Quidam  ibi  eger  erat  XVIII  annos,  nunc  jam 
tres    habens   infirmitatem   suam :    cecus,    surdus    et   mutus. 


—    11    — 

Hie  in  extraccione  spinee  corone  visuin  recepit,  in  seccione 
auditum,  in  emissione  florum  loquelam.  Sanatus  est  eciam 
quidam  puer,  sinistram  manum  et  totum  latus  sinistrum 
ab  vtero  matris  habens  aridum,  et  cucurrit  ad  ecclesiam, 
quod  circa  horam  nonam  in  lecto  iacens,  quasi  in  exthasi  5 
[lOßri^]  positus,  Visus  est  sibi  apparere  fabrum  quen- 
dam  adiuncta  sibi  forfice  extrahere  de  sinistra  manu  et 
sinistro  pede  similiter  arido  clauum  et  a  latere  lanceam. 
Data  sunt  ergo  Karolo  sudarium  domini  et  camisia  beate 
virginis  et  fascia,  qua  puerum  Jhesum  strinxit,  et  brachium  10 
sancti  senis  Symeonis.  Que  omnia  collegit  in  vnum  [Loch] 
et  repatriauit.  Veniens  auteni  ad  c  .  .  .  .  ligendo  pueiuni 
mortuum  et  ...  .  terum  suscitauit  et  L  egros  ....  cu- 
rati  sunt.  Ibi  .  .  .  .  sex  mensibus  ....  Aquisgranum.  Sa- 
nati  sunt  ....  febricitantes,  ....  demoniaci  XII,  le-  15 
prosi  XIIII,  cancrosi  X,  gutturosi  plures.  Deinde  statuit 
per  totain  terram,  ut  diebus  Junij,  scilicet  brocf)monbe, 
venirent  Aquisgranum  videre  reliquias,  quas  de  Jherusa- 
lem  et  Constantinopoli  adduxerat,  quiuis  sua  peccata  con- 
fitens.  Et  statutum  est  ibi,  ut  semper  quarta  feria  quatuor  !20 
temporum  mensis  Junij  fieret  indicacio  istarum  reliquia- 
rum.  In  hoc  concilio  fuit  Leo  papa  et  Turpinus  archiepi- 
scopus  et  archiepiscopus  Antiocenus  et  Allexandrinus  et 
alij  plurimi  episcopi  et  abbates.  Ibi  eciam  suscitatus  est 
mortuus  prestanter  etc.  2-5 

4. 

Quomodo  Karolus  Magnus  reliquias  ex  Oriente 
apporfavent. 

[öra]  Karolus  inperauit  annis  XIIII.  menses  I.  dies 
IUI.  Hie  habuit  barbam  usque  ad  pedes.  Filius  (!)  suos, 
quam  cito  etas  paciebatur,  faciebat  equitare  et  armis  in- 
cedere,  filias  uero  lanificio  aswescere  coloque  aut  fuso, 
ne  per  ociuni  torpescerent.  Christianum  cultum  summa  30 
pietate  semper  excoluit.  Hie  eciam  solitus  erat,  cum  se 
de  nocte  in  lecto  deponeret,  ad  capud  suum  pennam  et 
incaustum  cum  pergameno  reponere,  ut  si  in  stratu  aliquid 
utile  futuro  tempore  faciendum  occurrerit  cogitatu,  ne  a 
memoria  [5^^]  labere tur,  scriberet  uel  signaret.  Premis-  3-5 
soque  ieiunio  et  oracione  recepit  de  Corona  domini  par- 
tem,  que  tunc  in  Oriente  floruit,  et  clauum  unum,  partem 


—     12     — 

orucis  et  sudaiimn  tlomini  et  camisiam.beate  Virginis  et 
brachium  sancti  Symeonis  secura  detulit  et  (in)  Aquisgrani 
in  basilica  sancte  Marie,  quam  exstruxerat,  recondidit.  Hie 
eciam  cenobia  fundauit  ad  numerum  literarum  in  alpha- 
5  beto,  et  in  vnoquoquo  per  ordinem  vnam  literam  de  auro 
fabricatani  plus   quam   (".  libras  valentem   relicjuid. 

5. 

Be   psittacis,    qiii  Karolum   salutaverunt. 

[12'»]  Vnde  in  hystoria  Karoli  Magni  narratur,  qiiod 
cum  Karolus  erraret  per  deserta  Grecie,  obuie  fuerunt  ei 
aues,  que  psitaci  nominantur.  Que  [12''^]  statim  ligwa 
10  greca  salutarunt  eum  dicentes :  Chere  cesar  anichos.  Hoc 
est  dictum:  Aue  cesar.  Et  hec  fuit  prima  tunc  prophecia 
de  imperio  suo  facta.  Nam  cum  tunc  non  foret  nisi  rex 
Francie,  factus  est  postea  imperator. 

6. 

Be  Karolo  Magno  et  Rolando. 

[196^=1]     Karolus    semper    habuit    in    amicicia    Grecos, 

15  ne  insidias  ex  invidia  sui  molirentur.  Illo  tempore  vo- 
catus  est  Karolus  ad  liberandam  terram  sanctam,  quia 
reuelatum  fuit  diuinitus  Constantino  VI.,  filio  Horenis,  ut 
vocaret  Karolum  regem  Francorum  (Karolum)  pro  [lOG^'"^] 
recuperacione   terre  sancte;  quod  factum  est.    Et  expulsis 

50  paganis  venit  in  Constantinopolim,  vbi  cum  maxima  gloria 
susceptus  est,  et  oblata  sunt  illi  plura  munera  et  the- 
zauri,  sed  noluit,  quia  propter  deum  omnia  fecit,  tarnen 
petiuit  reliquias  post  victoriam  et  date  sunt  illi  de  corona 
Cbristi    et    de    ligno    crucis,    de    camisia    beate    Marie    et 

!25  fascia,  qua  ligauit  Christum  in  cunabulis,  et  innouata  sunt 
signa  et  floruit  signum  crucis  et  innumerabiles  infirmi 
sunt  sanati  ibi  et  in  via  et  adduxit  Aquisgrani,  vbi  Idi- 
bus  Junij  solent  ostendi  fidelibus,  nunc  autem,  ne  viles- 
cent,  tantum  septimo  anno  ostenduntur  ibidem  fidelibus, 

30  quos  rex  hortatur,  ut  confiteantur  prius,  sicut  et  ipse  fecit 
hoc.  Karolus  Magnus  habet  festum  Aquisgrani  et  colitur, 
quamuis  ab  ecclesia  non  sit  canonizatus.  Dicit  Joannes  in 
capitulo   primo  de  reliquijs   et  veneracione  sanctorum. 


—     13     — 

Et  postquam  multa  bella  gessit,  quiescere  voluit,  sed 
vidit  tribus  noctibus  viam  albani  in  celo  transeunteni 
usque  ad  sanctum  Jacubum :  Surge  et  expelle  paganos  de 
loco  sepulchri  mei  et  ero  adiutor  tuiis  atque  pro  mer- 
cede  habebis  regiium  celorum.  Et  surrexit  et  disposuit  5 
exercitum  copiosum,  cum  quo  intrauit  Hispaniam  et  ibi 
omnia  ydola  destruxit  vno  excepto,  quod  dicitur  Sana- 
cades,  quod  Machamet  consueuit  adorare,  et  est  legio  de- 
monum  in  illo.  Quando  Christiani  illi  appropinquant, 
\idetur  perire,  quando  auteni  Sarraceni  accedunt,  videtur  10 
gaudere.  Positum  est  super  littus  maris  opere  saracenico 
mirabiliter  erectum.  Non  potuit  extingwi.  Cepit  auteni 
omnes  ciuitates,  scilicet  XXVI,  precipuas  in  Hispania. 
Quidam  sponte  se  dederunt,  quidam  confidentes  in  forti- 
tudine  murorum  restiterunt  diu.  Quandoque  sex  menses  15 
iacuit  ante  vnam  rebellium  ciuitatuni,  sed  invocans  sanc- 
tum Jacubum  muri  penitus  corruerunt.  Et  rex  maledixit 
[197'"a]  ciuitatibus  illis  rebellibus  et  facte  sunt  inhabi- 
tabiles  et  sunt:  Lucerna,  Adama,  Ventosa  et  Piriata.  Pur- 
gauit  locum  sepulchri  sancti  Jacobi  apostoli,  quem  He-  20 
rodes  decollauit,  et  constituit  in  loco  canonicos  ac  red- 
ditus  totam  Hispaniam  posuit  sub  tributo.  Et  reuersus  est 
post  hoc  rex  Sarracenorum  collecto  exercitu  magno,  ex- 
pulit  custodes  et  christianos,  quos  posuit  Karolus,  qui 
statim  preparato  exercitu  abijt  contra  eos  et  venit  Agco-  25 
golandus  Sarracenus  cum  innumerabili  multitudine  om- 
nium  orientalium  et  primo  pungnabant  XX  contra  XX, 
posthoc  centum  etc.  Semper  Franci  victores  extiterunt  pre 
totis  exercitibus  et  ceciderunt  XL  milia  de  exercitu  Ka- 
roli  et  plures  de  altera  parte.  Et  digressi  sunt  abinficem.  30 
Et  statim  de  Italia  venerunt  quatuor  milia  in  auxilium 
Karoli.  Quo  audito  fugit  Aigolandus  et  Karolus  reuersus 
est  in  patriam  suam  iterum  disposita  Hispania.  Aiogo- 
landus  collegit  innumerabilem  exercitum  omnium  reguni 
orientalium  excepto  rege  Indie  contra  Karolum.  Qui  hec  35 
audiens  dimisit  seruos  liberos,  incarceratos  liberauit, 
hostes  reconciliauit  et  adduxit  secum  reges  Anglie,  Dacie 
regem  Argerum,  duces  et  principes  Ytalie,  Burgundie, 
Frisie  et  quasi  ex  omni  populo  christiano.  Et  habuit  in 
exercitu  suos  episcopos,  presbiteros  et  religiosos  ad  sa-  40 
cramenta    ministranda,    quia    fuit    mos,    vt    omnes    con- 


—     14     — 

fiterentur  et  cominunicareiit  ante  ingressum  belli.  Et 
habuit  de  suis  bellatoiibus  CLXXIII  milia  exceptis  alijs 
in  auxiliuni  sibi  venientibns  regibus,  qui  erant  innumeia- 
biles,  et  XII  miliaria  occiipauit  exercitus  in  longitudine, 
5  quando  transiuit.  Et  proniisit  Aiogolandus  plura  bona 
dari  Karolo,  si  illi  subderetur.  Et  Karolus  cum  vno  milite 
quasi  nunccius  ibat  ad  illum.  et  omnia  secreta  eius  ex- 
plorauit  ac  tandem  vicit  et  occidit  illum  taliter,  quod  post- 
quam    multos    rex   occidit    Sarracenos,    voluit    Aiogolandus 

10  baptizari  et  fieri  christianos  (!),  quia  [197'"^]  credidit  for- 
ciorem  esse  deum  Christianorum.  Et  veniens  quasi  ad 
baptismum  vidit  inter  cetera  XIII  pauperes,  qui  Christum 
et  apostolos  figurabant.  Ideo  indignatus  dixit:  Non  bene 
colit  suum  deum,   qui  nunccios   suos   tam  viliter  vestit  et 

15  pascit.  Et  indixit  altera  die  illi  bellum,  vbi  cecidit  ipse 
Aiogolandus  et  sui  occisi  sunt  et  alij  fugierunt.  Post  hoc 
misit  rex  Babilonis  Ferracuntum  gigantem  XII  pedes  longi- 
tudinis.  Hie  habuit  fortitudinem  XL  hominum  et  ledi  non 
potuit  in   corpore   nisi  in  vmbilico,   quia   linitus   sagwine 

:20  draconis  induratus  in  toto  corpore  non  potuit  sagittis  ledi 
aut  alias. 

Ad  singulare  bellum  prouocauit  Karolum,  qui  misit  illi 
regem  Dacie  primo.  Quem  accepit  manu  et  induxit  in  car- 
cerem,  et  post  hoc  alios  multos.    Tandem  Rolandus,  filius 

25  Milonis  comitis,  filius  sororis  Karoli,  princeps  milicie,  pe- 
tiuit  a  rege  licenciam  pugnandi,  quod  rex  inuitus  con- 
cessit.  Tandem  eodem  modo  ut  primos  captiuauit  et  super 
equum  traxit  in  via.  Conuersus  Rolandus  proiecit  se  cum 
illo  de  equo  et  equum  occidit  et  tandem  pedestres  pung- 

30  nauerunt  et  fatigati  alia  die  reuersi  sunt.  Et  fatigatus 
gigas  petiuit  inducias  ad  dormiendum  et  posuit  Rolandus 
sub  capite  eius  lapidem  et  tunc  interrogauit  illum,  quo- 
modo  hoc  esset,  quod  ledi  non  posset,  et  illi  omnem  ex- 
pressit   modum.    Post   hoc   captus   iterum    Rolandus    per- 

35  forauit  vmbilicum  eius  sedens  secum  in  equo  et  sie  occi- 
sus  gigas  est.  Invocant  Machametem  et  fugerunt  XX  milia 
de  exercitu  illius  et  Christiani  persecuti  sunt  eos  et  cap- 
tiuos  suos  de  carceribus  eduxerunt.  Quibus  superatis  duo 
alij   principes  Marserius  et  Gelibandus,  fratres  pagani,  do- 

40  lose  pacem  faciebant  cum  Karolo  et  missis  auro,  argento, 
vino    [197^'a]    optimo    cum    mille    Sarracenis    puellis    quasi 


—     15     — 

pro  dono.  Et  inebriati  sunt  Christiani  et  sicut  homines 
peccauerunt  et  superauerunt  pagani  et  de  Christianis 
innumerabiles  occiderunt.  Rolandus  fugit  et  tuba  hebraica  ( !) 
insonuit  et  collegit  centum  socios,  cum  quibus  persecutus 
est  illos,  et  occidit  Marserium  et  socios  eius  et  perdidit  5 
centum,  qui  secuni  erant,  et  ipse  vulneratus  est  grauiter; 
vnde  et  montem  ascendit  cum  equo  et  spata(m),  que  vocata 
est  Duranda,  incomparabilis  in  fortitudine  et  valore  sicut  et 
Karoli,  que  vocata  est  Speciosa,  cum  qua  innumerabiles 
occidit.  Sed  se  videns  moriturum  uoluit  eam  frangere  super  10 
lapidem,  sed  non  potuit;  vnde  et  tuba  cecinit  tam  fortiter, 
vt  vene  colli  rumperentur,  et  ductu  angelico  sonus  perductus 
est  ad  VIII  miliaria,  vbi  erat  Karolus  constitutus,  et  uoluit 
reuerti  rex,  quia  audiuit  lamentabilem  vocem  et  sonum. 
Et  erat  ibi  traditor  Rolandi  Anaiongus,  qui  dixit  ipso:  15 
Est  in  venacione.  Turpinus  episcopus  tunc  missam  cele- 
brauit  pro  defunctis  et  vidit  magnum  exercitum  demo- 
num  et  ait:  Qui  estis  et  quod  portatis?  Et  illi:  Dyaboli 
sumus  et  portamus  Marserium  et  alios  paganos  ad  inferos. 
Michael  autem  tubionem  vestrum,  scilicet  Rolandum,  cum  20 
alijs  ducit  ad  superos.  Et  quando  hoc  narrauit  Karolo, 
statin!  venit  frater  Rolandi  et  nuncciauit  mortem  eius.  Et 
reuersus  Karolus  fleuit  super  corpus  illius  et  iurauit  non 
uelle  quiescere,  donec  vindicaret  in  paganos.  Et  stetit  sol 
tribus  diebus  immobilis,  donec  se  vindicaret  de  hostibus  25 
suis.  Et  reuersus  gloriose  sepeliuit  corpus  Rolandi  et  aliorum 
regum  Anglie,  Dacie,  Ytalie  et  principum  in  ciuitatibus 
Hispanie  et  dotauit  ecclesias  et  fecit  ibi  perpetuas  illorum 
memorias  regis  Dacie,  Rritannie  et  aliorum.  Et  sepe  ante- 
quam  ad  bellum  transirent,  apparuerunt  lancee  posite  ves-  30 
pera  [IQ?^!^]  in  terram  mane  florere.  In  alijs  crux  apparuit 
et  fuit  Signum,  qui  casuri  erant  martires  futuri.  Karolus 
reuersus  egrotauit  continue.  Post  hec  fecit  per  monachum 
Ysuardum  martirologium  colligi  et  alia  vtilia  scribi,  et  V 
nionasteria  fundauit,  ecclesias  instaurauit,  scilicet  Magun-  35 
tiensem,  Salsburgensem,  Coloniensem  et  alias.  Tandem  anno 
etatis  sue  LXXII  in  presencia  Leonis  pape,  episcoporum  et 
principum  multorum  susceptis  sacramentis  feliciter  in  domino 
mortuus  est.  Et  positus  in  arcu  marmoreo  Aquisgrani  cum 
dyademate  aureo  in  sede  maiestatis  sue  habens  in  genibus  40 
quatuor  ewangelia  aureis  literis,  super  que  manum  dexteram 


—     16     — 

positam  teiiel,  et  in  sinistra  sceplriim  regni,  et  sie  sedet 
quasi  in  sepulchro.  Et  defunctus  est  anno  XIIII  imperij 
sui,  sed  anno  regni  Francorum  XLVI,  plenus  operibus  bonis. 
Vidit  autem  Turpinus,  archiepiscopus  Remensis,  qui  scripsit 
5  vit<ani  eins,  quod  tunc  multi  dyaboli  transirent  per  aera, 
quos  adiurauit.  Et  illi  dixenint:  Transimus  ad  mortem 
Caroli,  iit  deducemus  ad  inieros.  Quos  adiurauit  reuerti 
ad  se.  Qui  dixerunt:  Nos  panem  obiecimus  illi,  sed  venit 
vnus  sine  capite,  cui  Herodes  capud  abslulit,  scilicet  Jacobus 
10  apostolus,  et  demonibus  nostris  eripuit  illum  adducens  in- 
numerabiles  elemosinas  et  thesauros,  quos  dedit  ecclesijs 
pro  redempcione  peccatorum. 

7. 
Amicus  et  Amelius. 
[195'"'^]    Temporibus  Karoli  Comes  Auernensis  et  comes 
Bericanus  genuerunt  filios  omnino  similes,  qui  missi  Roniam, 

15  ut  baptizarentur  a  papa,  inuenientes  se  ciuitate  Luca  fecerunt 
maximam  inter  se  societatem.  Et  reuersi  domum  pater 
Amici,  qui  fuit  filius  militis,  moritur  et  ipse  expellitur  et 
diu  quesitum  Amilium,  filium  [195'"'']  comitis,  per  omnia 
sibi   similem  inuenit.    Et  ambo  in  curiam  Karoli  veniunt. 

20  Amicus  super  thesauros  regis  constituitur,  Amilius  autem 
dapifer  fit.  Amicus  visitauit  suam  vxorem.  Interim  Amilius 
stuprat  regis  filiam  et  accusatur.  Amicus  reuertitur  et  in- 
duitur  uestibus  Amili.  Excusat  se  de  stupro  et  propter 
stuprum   duellum  ingreditur;  quia  innocens,  victor  fit. 

25  Amicus  afficitur  leprosus  et  angelus  dicit  Amilio,  quod 
non  possit  sanari  nisi  mortificatis  duobus  suis  filijs,  quos 
de  filia  Karoli  genuit.  Et  tristis  occidit  et  sanguine  filiorum 
suorum  sanauit  Amicum  a  lepra,  et  diuinitus  filij  sunt 
suscitati.     Post    caste    deo    seruierunt   in    sanctitate    .... 

30  [195^'a]  Edificauit  autem  Karolus  duas  ecclesias  ad  sepelien- 
dum  eos,  qui  in  Ytalia  ceciderunt  in  bello  contra  Lon- 
gobardos,  et  diuisit  Amicum  et  Amilium,  sed  postea  in 
eadem    ecclesia   et   loculo   inventi   sunt. 

8. 
De  Oggero  et  Presbyter o  Johanne. 
[120'"»]    Scripsit   dominus    Johannes   de  Mande\alla  non 
35  diu,  sed  quasi  temporibus  nostris  1355  historiam  de  hys. 


—      17     — 

que  vidit  iii  diuersis  partibus,  quia  miles  erat  anglicanus 
litteratus  et  perambulauit  post  multa  bella  re^m  Francie 
et  Anglie  terras  gentilium  et  seruiuit  sub  stipendio  Soldano, 
a  quo  impetrauit  literas  ad  videnduai  loca  sancta,  vbi  passus 
et  operatus  est  ac  conuersatus  Christus.  Et  post  hoc  peram-  5 
bulauit  sub  saluo  conductu  in  terras  Tartaronim,  Indorum, 
Persarum  ac  aliarum  gencium  describens  mores  eomm, 
bella  et  fidem,  et  quomodo  quasi  in  omnibus  terris  gentilium 
Christus  habeatur  in  maxima  reuerencia  et  sunt  vbique 
Christiani  mixte  cum  gentilibus  in  predictis  terris.  Et  10 
scribit  de  Oggero,  duce  Danorum,  quomodo  cum  XII  comiti- 
bus  et  alijs  centum  XX  milibus  electorum  ad  prelium 
transiuit  mare  circa  annum  domini  octingentesimum,  et 
est  intelligendum  iuxta  tempora  Caroli  magni.  Cum  quo 
idem  dux  legitur  fuisse  in  prelio  contra  gentiles  et  occisus  15 
a  paganis,  quando  et  Rolandus  occubuit,  vt  hie  inferius 
legitur.  Sed  in  cronica  huius  militis  legitur,  quod  idem 
Oggerus  deo  sibi  auxiliante  superauit  omnes  principes  paga- 
norum.  [120'"'^]  Vsque  ad  extrema  terre  posuit  duces  ac 
reges  ac  fundauit  ecclesias  Christianorum  ac  in  India  quen-  20 
dam  de  Frisia  comitem  nomine  Joannem,  qui  deuotus  ualde 
fuit.  Ideo  vdcatus  est  a  socijs  presbyter  Johannes.  Quem 
posuit  regem  Indie;  abhac  et  hodie  vocantur  reges  Indie 
Presbiter  Johannes.  Alij  tamen  aliam  causam  ponunt.  Et 
tota  India  habet  fidem  Christi,  promixti  tamen  sunt  pagani.  25. 
Scribit  de  regno  Carthay,  Tartarorum,  Indorum  et  insulis 
ac  terris  quasi  usque  ad  paradisum,  sicut  vidit.  Et  in 
Leodio  composuit  librum  suum  primo. 

9. 

l)e  Lantfranco  et  Berengario. 

[144^]  Uerumtamen  necesse  est,  ut  ueniant  scandala, 
ut  boni  per  patriam  purgentur,  et  qui  probati  sunt,  argento  30 
excludantur,  sicut  Lantfrancus  exclusus  fuit  per  heresim 
Berengari,  cpii,  cum  semel  spaciando  super  Senatam  remotus 
de  trinitate  personarum  et  unitate  essentie  sufficientem 
notitiam  studendo  uellet  inquirere,  uidit  paruulum  cum 
cocleari  haurientem  de  Sonata  in  fossinulam.  Quesiuit,  quid  35 
ageret;  respondit  puer:  Volo  totam  Senatam  ponere  in  hanc 
foueam.  Et  ait  Lantfrancus :  Hoc  numquam  complere  poteris. 

Sammlung  mittellaiciuischer  Texte.    2.  2 


—     18     — 

Et  respondit  paruulus :  Similiter  nee  lu  de  eo,  quod  in- 
tendis.  Et  puer  disparuit.  Magister  uero  relictis  omnibus 
factus  est  monachus  et  tain  uilem  se  exhibuit,  ut  nil  scire 
"Hideretur.  Tarnen  cum  Berengarius  laicis  suam  heresim 
5  seminasset,  uocatum  est  concilium  a  Nicoiao  papa,  ut  heresis 
Berengarij  approbanda  uel  inprobanda  iudicaretur.  Lant- 
francus  uero  (uix)  erga  abbatem  suum  uix  inpetrauit,  ut 
secum  ad  concilium  pergeret,  quia  pro  fatuo  et  illiterato 
habebatur.    Cum  uero  Berengarius  in  concilio  multis  rationi- 

10  bus  suam  heresim  confirmaret,  non  fuit  inuentus,  qui  ei 
contradiceret.  Ne  fides  periclitaretur,  fecit  signum  abbati, 
ut  de  licentia  loqui  posset.  Abbas  uero  eum  estimans  in- 
sanire,  silentium  indixit.  Sed  quia  fortiter  institit,  ut  lo- 
queretur,  inpetrauit  et  falsas  rationes  Berengarij  recitando 

15  reprobauit  et  ipsum  Berengarium  in  pleno  concilio  con- 
futauit   et  sie   profuit,   qui  latuit  per  scandalum   exclusus. 

10. 

De  cadavere  comitissae  Campaniae. 

[148^]  Comitissa  Campanie  cum  mortua  esset  et  Stramine 

cooperta,    quidam   abbas   cum  ipsam   nudam '  inuenisset  in 

thalamo,  rigidam  ad  parietem  erexit  et  milites  conuocauit. 

20  Quibus   cadauer  domine   sue  ostendit  dicens:   Inspicite,   in 

hoc  seculo  qualis  quisque  est  futurus,  hie  potest  cogitare. 

11. 

Quomodo  Begulus  consiil  serpentem  vicerit. 

[190'"'^]  Regulus  consul  Romanorum  bellum  contra  Kar- 
taginienses  sortitus  cum  exercitu  non  procul  a  flumine  quo- 
dam  castra  constituit,  vbi  eum  plurimos  railitum  aquandi 

25  neeessitate  ad  flumen  deseendentes  serpens  mire  magni- 
tudinis  deuoraret,  Regulus  consul  cum  toto  exercitu  ad 
expungnandam  bestiam  profectus  est  [190^'^].  Sed  cum  nihil 
in  tergo  eius  omnium  telorum  iacula  perfieerent  —  nam  per 
horrendam  squamorum  cratem  per  obliquum  labebantur  — 

30  insuper  eum  magnam  multitudinem  militum  morsu  com- 
minui,  impetu  terribili  proteri,  alitu  quoque  eius  pestifero 
exanimari  videret,  totis  viribus  pungnauit;  vix  tandem  multo 
certamine    victus     serpens    saxis     et    telis     oppressus    est.. 


—     19     — 

Corium  autem  eius  Romam  deductum  cenlum  XX  pedum 
spacio  miraculo  fiiit. 

12. 

Quomodo  Faustina  ab  amore  gladiatoris  liberata  sit. 

[Bl.  Sr'']  Anthonius  inperauit  annis  XXII,  mensibus 
tres  ....  Habuit  filiam  Faustinam  nomine.  Cum  vidisset 
gladiatores  duos  simul  dimicantes,  exarsit  in  vnum.  Propter  5 
quod  [cum]  langwere  cepisset,  viro  suo  Marco  Anthonio 
causam  langworis  manifestavit.  Qui  per  consilium  medi- 
corum  Caldeorum  ipsum  gladiatorem  fecit  interfici  et  sa- 
gwine  illius  Faustine  corpus  pervngi,  maxime  illam  partem, 
vbi  libido  concupiscencie  vehemencius  inflammabatur.  Quo  10 
facto  mox  cessauit  temptacio  et  infirmitas. 

13. 

Quomodo  Virgilius  vanitatem  mundi  cognoverit. 

[260'"^]  Istud  patet  in  Virgilio,  qui  circa  finem  vite  sue 
quatuor  versus  fecisse  dicitur,  in  quibus  ostendit  se  in 
compilando  tres  libros  graviter  laborasse,  scilicet  librum 
de  Bucolicis,  in  quo  tradidit  artem  pastoralis  eure,  librum  15 
de  Georgicis,  in  quo  tradidit  artem  agriculture,  et  librum 
Eneijdos,  in  quo  tradidit  artem  milicie  et  pungne.  Et  tamen 
nee  de  capris  tarn  bene  pastis  portavit  lac,  nee  de  agris  tam 
bene  satis  portavit  segetes,  nee  de  hostibus  superatis  portavit 
spolia.    Vnde  dicit:  20 

Pastor,  arator,  eques,  paui,  seui,  superaui. 

De  capris  pastis,  rure  sato,  hoste  subaeto 

Nee  lac  nee  segetes  nee  spolia  ulla  tuli. 

Hoc   autem  Virgilius  methaphorice  loeutus  est.    Nullus 
enim    in    morte    [de]    delicijs    portare    potest    lac    alicuius  25 
duicedinis,  nee  de  suis  diuicijs  segetes  alicuius  honoris. 

14. 

De  heata  Veronica. 

[150^]  Dicitur,  quod  quedam  mulier,  nomine  Ueronica, 
que  secundum  quosdam  ex  tactu  fimbrie  sanata  est,  uisa 
faeie  Christi  aecensa  et  presencia  eius  uix  potuit  carere. 
Unde  rogauit  dominum,  quod  imaginem  suam  sancte  faciei  30 

2* 


—     20     — 

sue  sibi  relinqueret.  Dominus  aulem  pannum  lineum  super 
faciem  suani  impressit  et  Ueronice  exhibuit.  Sed  uerius 
ciedo,  quod  predicta  mulier  faciem  eius  in  tela  feeit  depingi. 
Unde  Tiberius  Cesar  hanc  ymaginem  aspiciens  cecidit 
5  in  terrani  et  cum  tremore  et  lacrimis  adorauit  eam  et 
statim  sanatus  est  a  languore  et  uulnere,  quod  intrinsecus 
passus  est. 

15. 

De   HemmerUno,    quem    s.    Thomas   Cantuanensis   a 
Ijurgatorio  Uberavit. 

[Bl.  197']  Quidam  miles  cum  rege  Suecie  iuit  ad  bellus 
contra  regem  Hyspanie  pungnaturus;  et  cum  simul  pugna- 

lU  rent,  accidit,  ut  equus  sub  milite  occideretur  et  ipse 
periculo  mortis  subiaceret.  Quod  uidens  seruus  suus  fidelis 
Hemerlinus  [197^]  de  equo  suo  descendit  et  domino  tradidit. 
Ipseque  in  bello  occisus  fuit.  Tribus  igitur  elapsis  annis 
contigit  militem  Cantuariensem  (ille)  [adire]  ciuitatem.  Et  cum 

15  equitaret,  sompnus  ipsum  oppressit.  Duxit  igitur  eum  equus 
in  siluam  densam,  que  per  medium  miliare  distabat  a  ciui- 
tate.  Cumque  evigilasset,  vidit  creaturam  miserabiliter  versus 
se  velut  globum  venientem  et  miserabiliter  clamantem.  Miles 
autem  coniurando   percunctatur,  cuiusmodi  creatura  esset. 

20  Cui  respondit:  Ego  suni  seruus  Hemerlinus,  qui  mori  pro 
te  elegi.  Et  miles:  Quis  est,  inquit,  status  tuus?  Et  ille: 
Status  est  miserabilis,  quia  nimis  in  flamma  crucior.  Ad 
quod  miles:  Est  de  te  aliqua  spes?  Ait:  Salutem  me  spero 
adepturum,   quia  propter  fidem,  quam  in  te  exercui,  deus 

25  contulit  michi  veram  contricionem.  Sum  tamen  ad  diem 
iudicij  penis  datus.  Cui  miles:  Die  michi,  si  possum  tibi 
in  aliquo  subvenire.  Respondit  ille:  Sanctus  Thomas,  epi- 
scopus  Cantuariensis,  tanti  meriti  est  apud  deum,  quod  per 
suas  missas  de  purgatorio  multi  sunt  liberale.    Quod  miles 

30  audiens  ad  sanctum  Thomam  venit,  euentum  rei  sibi  ex- 
ponens  seruum  suum  ei  commendauit.  Ille  vero  benigne 
suscepit  et  pro  eo  orauit.  Cum  autem  missam  inciperet, 
vidit  miles  ecclesiam  repletam  animabus,  que  vnanimiter 
dixerunt:  [198>"]  Salue,  reuerende  pater,  et  benedictus  sermo 

35  oris  tui,  quia  per  te  sumus  a  penis  purgatorii  liberate,  et 
quociens  se  episcopus  ad  populum  vertebat,  tociens  con- 
volutis  manibus  hec  verba  referebant.    Finita  igitur  missa 


—     21     — 

tota  ecclesia  resplenduit.  Et  vidit  episcopus  Michaelem 
et  multitudinem  angelorum  venientem  et  inter  se  animam 
candidiorem  sole  deferentem,  quam  sibi  presentauit  dicens : 
Hanc  animam  tibi  domimis  offert,  quia  pro  ea  deiiote  exorasti. 

16. 

De  Udalrico  episcopo,  cui  animae  in  specie 
avicularum  apparuerunt. 

[211'"]  Legitur  in  legenda  sancti  episcopi  Vdalrici,  quod    5 
vna  dierum  cum  Conrado  episcopo  Constantinensi  ob  boni- 
tatem  aeris  in  quoddam  nemus  equitavit  spaciatum  et  sua 
tenloria  iuxta  ripam  cuiusdam  piscine  locauerunt.    Qui  cum 
sie   starent  simul  colloquentes,  viderunt  duas   aviculas  de 
piscina  sursum  in  aera  evolare  subitoque  se  aquis  remergi  10 
et  voces  lamentabiles  dare.   Quo  viso  dixit  beatus  Vdalricus 
episcopo   Conrado :  Pium  est  nos  has  animas  a  purgatorio 
liberale.    Cui  ille:  Vt  qualiter?    Et  Vdalricus:  Vos  missam 
celebrabitis    pro   defunctis    et  ego   oracionibus   meis   vobis 
ministrabo  et  postea  ego  missam  tenebo  et  vos  michi  mi-  15 
nistrate  et  sie  eas  liberabimus.    Quod  et  factum  est  et  post 
missas  venerunt  deo  gracias  referentes.    Et  sie  albe  et  lete 
ad  celestia  volauerunt. 

17. 

De  beato  Germano,  qui  animahus  subvenit. 

[143'"]  Cuidam  sacerdoti  in  fine  misse  dicenti :  Requiescant 
in  pace,  omnes  anime  in  cimiterio  responderunt.    Iste  fuit  20 
beatus    Germanus    Altissidunensis    in    Wasconia.     Quodam 
sacerdote,  sicut  consueuerat,  circumeunti  cimiterium  in  ueste 
sacerdotali  et  cum  aspersorio  aque  benedicte,  quod  ei  mo- 
nachus  ministrabat,  secunda  feria  in  mane,  corpora  mortu- 
orum    aperuerunt    sepulchra    sua    et    erectis    manibus,     ut  25 
susciperent  de  manibus   transeuntis  aque  benedicte  asper- 
sionem,  accepta  aqua  benedicta  in  sepulchris  remotis  mani- 
bus  claudebantur.    Mos   est  ibi   pro   maiori   parte   sepelire 
mortuos  in  superficie  terre  lapideis  monumentis.    Sic  igitur 
factum  est  pluribus  secundis  feriis  tota  parrochia  circueunte.  30 
Unde  diocesanus  episcopus  iussit,  ut  singulis  diebus  ebdo- 
made  idem  ministerium  celebraret;  quod  etiam  fecit.    Nee 
tarnen   corpora   mota  sunt  a  sepulchris  usque  in  sequenti 


—     22     — 

[143^]  die  lune.  Tunc  autem  siciit  ante  manus  et  brachia 
ad  aque  aspersionem  porrexerant.  Inde  est,  quod  per  totam 
parrochiam  illam  statutum  est,  [quod]  singulis  diebus  se- 
cundis   feriis   parrochialis   presbiter  cimiterium  circueat, 

18. 

Be  eo,   qiii  angelo  duce  pe)ias  purgatorii  vidit. 

5  [256^'^]  Angelas  duxerat  quendam,  qui  obtinuit  aput 
dominum  videre  penas  illas  [purgatorii],  et  dum  ibi  venisset. 
audivit  inter  alias  animas  vnam  stantem  usque  ad  Collum 
in  igne  ridentem.  At  ille  quesivit,  cur  rideret.  Angelus : 
Quia  insinuatum  est  ei,  quod  vltra  XXX.  annos  quidam 
10  puer,  qui  in  hac  nocte  natus  est  de  parentela  eius,  dum 
ille  celebrabit  primam  missam,  liberabitur.  Sic  ergo  in- 
sinuant  angeli  animabus,  per  quos  consolantur  et  quid- 
quid  boni  eis  fit. 

19. 

De  custode  s.  Petri,  qui  gaudia  et  penas  aeternitatis 

vidit. 

[255'"^]   Legitur,   dum  sequenti   anno  post  institucionem 

15  festi  omniiim  sanctorum  custos  ecclesie  sancti  Petri  Rome, 
sicut  in  consvvetudine  habuit,  in  ipso  die  omnium  sanctorum 
singula  altaria  visitaret  orando,  cumque  ad  altare  summum 
beati  Petri  rediret,  mox  extra  se  rapitur.  Et  vidit  in  visione 
regem    celi    venientem   cum   multitudine    angelomm   et   in 

20  excelso  solio  collocatum.  Deinde  vidit,  quod  Adrgo  gloriosa 
coronata  ad  modum  regine  cum  multitudine  virginum  et 
viduarum  advenit.  Tunc  rex  celi  ei  assurrexit  et  eam 
circa  se  collocavit.  Post  hec  venit  beatus  Johannes  Baptista 
cum    Omnibus    patriarchis    et    prophetis,    post    hec    beatus 

25  Petrus  cum  apostolis,  Stephanus  [255™]  cum  martiribus, 
Nicolaus  cum  confessoribus.  Tunc  angelus,  qui  eum  ducebat, 
in  visione  ei  exposuit,  qui  illi  essent.  Post  hec  venit  magna 
multitudo,  quam  dinumerare  nemo  poterat.  Et  steterunt 
ante  regem  celi  et  inclinati  super  terram  adoraverunt  eum. 

30  Beatus  vero  Petrus  matutinas  inchoavit  et  ceteri  sunt 
prosecuti.  Dixitque  angelus  custodi  ecclesie :  Isti  sunt  omnes 
sancti,  qui  hodie  intercedunt  aput  regem  celi  pro  omnibus, 
qui    eis   hodie   honorem   faciunt  in   mundo   servientes   etc. 


—     23     — 

Tunc  angelus  duxit  custodem  retro  in  ecclesiam,  vbi  vidit 
quasi  locum  purgatorij  et  ibi  multitudinem  animanim, 
quarum  qiiedam  in  aureis  stratis  erant  iacentes  et  behe 
valentes,  alique  in  mensis  pulcris  sedentes  et  satis  habentes, 
alie  vero  flentes  et  egentes  et  auxilium  postiilantes.  Ex-  5 
posuit  ei  angelus,  quod  anime  hec  ( !)  lete  essent,  quibus  amici 
bene  iuvarent,  egentes  vero  et  flentes  nulluni  se  iuvantem 
sencientes  nee  habentes.  lussit  ergo  angelus,  ut  iret  ad 
papam,  ut  ille  dieni  animarum  statueret;  quod  et  factum  est. 

20. 

Be  illo,   qui   iinam   horam  in   purgatorio   fuit. 

[57^1']    Exempluni  de  illo,  qui  dum  rogauerat  deum,  ut  10 
tolleret  euni  de  mundo,  venit  angelus  dicens :  Missus  sum 
ad  te.    Elige,  quid  vis,  auf  duobus  diebus  in  purgatorio  aut 
duobus  annis  sustine  infirmitatem.    Ille  elegit  duos  dies  in 
purgatorio.     Et   mortuus    est    et   peruenit   ad   purgatorium. 
Post  vnam  horam  venit  angelus  apparens,  quomodo  ei  suc-  15 
cederet.     Interrogauit,   quis  esset.    Respondit  ei:   Ego  sum 
angelus.    Respondit:   Non  es  angelus  dei.    Angeli  dei  non 
mentiuntur.    Tu  autem  mentitus  es  michi  dicens  solum  per 
duos  dies   esse  in  purgatorio,  nunc  autem  fui  per  multos 
annos.   —  Scias,  quod  nondum  perstetisti  [öS^^]  per  vnam  20 
horam  integram.  —  Tunc  ille:  Rogo  te,  vt  reducas  me  ad 
seculum.    Paratus  sum  sustinere  infirmitatem,  quamdiu  pla-    • 
cuerit   deo,    solum   quod   huc   non  reuertar.    Quod   factum 
est   dispensacione   diuina.    Qui   pacienter  sustinuit  infirmi- 
tatem annos  duos  et  mortuus  est  feliciter.  25 

21. 

De   damnato,   quem  aquila  düacerahat. 

[362^'^]  Legitur  in  Annulo  parte  II  cap.  CXIX.  Eranl  in 
Saxonia  duo  canonici  consangwinei  nobiles,  qui  se  mul- 
tum  diligebant,  sed  in  huius  vite  delicijs  ambulantes. 
Tandem  vnus  eorum  moritur  et  super  feretrum  collocatur. 
Nocte  vero  dum  secundus  in  camera  multum  quiescere  de-  30 
beret,  affuit  ante  lectum  eins  mortuus  cum  maximo  strepitu. 
Ille  vero  stupefactus,  quidnam  sit,  inquisiuit.  Et  mortuus 
[363''^^]   terribiliter  respondit:  Ego  sum  tuus  consangwineus 


—      24     — 

mortis  eterne  filius;  vana  sunt  omnia  suffragia,  que  per 
te  fiiint,  et  nisi  te  correxeris,  siniilia  pacicris.  Aderat 
autem  secum  aquila  super  })erticam  nigra,  que  ignem  per 
OS  et  oculos  mittebat.  Tandem  aquila  dicebat:  Satis  est, 
5  satis  est,  et  advolans  mortuo  vngulas  infixit  et  rostrum 
cordi   inprimens   secum  corpus  mortui  deportauit. 

22. 

Quomodo  iuvencula  religiosa  facta  sit. 

[126^]  Quedam  religiosa,  cum  quereretur  a  sene,  quomodo 
fuerit  religiosa,  ait :  Michi,  cum  essem  paruula,  pater  multum 
mansuetus  uix  a  domo  suo  uidebatur  exire,  quando  autem 

10  sanus  fuit,  laborauit  et  detulit  de  fructibus  decimas  et 
oblationes.  Tante  taciturnitatis  erat,  quod  uix  crederetur 
loqui  posse.  Mater  mea  econtra  garrula,  potatrix,  proterua, 
luxuriosa,  sepe  lites  commouens,  cui  numquam  egri- 
tudo    nocuit.     Contigit,    ut    pater    moreretur;    continuo    aer 

15  commotus,  fulgura,  tonitnia,  tempestates  patrem  meum 
super  lectum  sine  sepultura  esse  fecerunt,  ut  homines 
mouerent  capita  estimantes  infinita  peccata  eins  hoc  pro- 
mereri,  ut  deus  non  permitteret  eum  sepeliri.  Tunc  post 
triduuUi  uix  illum  sepelire  potuimus.    Mater  mea  post  hec 

20  uitam  flagitiosius  exegit,  omnem  substantiam  in  luxuria 
consumpsit,  ut  aer  ei  uideretur  obsequium  prestare.  Ego 
autem  post  obitum  eins  cepi  cogitare,  cuius  uitam  eligerem, 
an  patris,  qui  tanto  dolore  uixit  et  tanta  turpitudine  uitam 
finiuit,  dicens :  Si  bona  fuisset  uita  patris,  aliquod  bonum  sibi 

25  contigisset;  si  matris  mala,  aliquod  malum  sibi  euenisset. 
Et  sie  placuit  mihi  uitam  matris  ducere.  Postea  astitit 
mihi  per  sompnium  nocte  quidam  grandis  in  corpore  terri- 
bilis  aspectu,  qui  dicebat:  Quid  cogitasti?  Cui  pre  timore 
redixi :  Nil.  Sed  ille  mihi  dixit :  Immo.   Hec  et  hec  cogitasti. 

30  Et  dixit:  Ueni  mecum  et  ostendam  tibi  patrem  et  matrem, 
ut  scias,  cuius  uitam  eligas.  Et  duxit  me  in  campum 
pulcherrimum,  redolentem  miris  odoribus,  cuius  magnitudo 
et  pulchritudo  inestimabilis.  Et  occurrit  mihi  pater.  Cui 
ego:  Manebo  hie  tecum.    Ille  ait:  Non  potes  modo.    Si  uero 

35  sequeris  uestigia  mea,  postea  manebis.  Sed  trahens  me  ille, 
qui  duxerat,  duxit  in  domum  omni  Stridore  et  dolore  plenam 
et  ostendit  fornacem  ardentem  et  matrem  in  fornace  usque 


—     25     — 

ad  Collum  dentibus  stridentem,  uermes  eam  corrodentes. 
Que  uidens  me  claniauit.  Heu  me,  filia,  hec  patior  propter 
opera  mea;  adiuua  me,  noli  despicere  fletum  matris  tue. 
Memento  doloris  matris  tue  parturientis  te.  Sed  commota 
fletu  et  lacrimis  cepi  ingemescere  et  clamare.  Sed  propter  5 
illum,  qui  duxit  me,  adiuuare  non  potui.  Unde  post  haue 
uisionem  iuraui  uitam  patris  mei  sequi,  cui  beiie  contigit. 
Unde   oportet   me   laborare,   ut  cum   patre   meo   quiescam. 

23. 

De  triginta  missis  beati  Theoduli. 

[141^]  Beatus  Theodulus  episcopus  descendit  super  ripam 
laci  Gedenensis,   ut  suos  uideret  piscatores.    Tandem  cum  10 
rete   traherent,  uidebatur  eis  magnum  piscem  prendidisse. 
Et  cum  rete  leuarent,  magnam  glaciem  pro  pisce  inuenerunt. 
Fuit  autem  in  autumpno.    Et  magis  gauisi  sunt  pro  glacie 
quam   pro   maximo   pisce,   precipue   quia  episcopus   calore 
pedum    laborabat.     Unde    pedibus    eius    sepe    glaciem    sup-  15 
posuerunt,   et  hoc  magnum  prestabat  refrigerium.    Contigit 
etiam,    cum    semel    staret   desuper,    quod    uocem    hominis 
audiuit  in  glacie.    Episcopus  adiurauit,  ut,  cuius  uox  esset, 
fateretur.    Respondit:  Sum  quedam  anima,  que  in  hoc  geli- 
cidio    pro    peccatis    affligor,    et    liberari    possem,    si    XXX  20 
diebus    missas    sine    intermissione   continuares.     Episcopus 
uero  pietate  ductus  tricenarium  incepit.    Sed  peracta  medie- 
tate  contigit  diabolica  suggestione,  quod  fere  omnes  homines 
ciuitatis   illius   inter   se  bella  committerent.    Unde   ad  dis- 
cordiam    episcopus   uocatus   sacra  indumenta   exuit  et  tri-  25 
cenarium  rupit.    Et  postea  iterum  a  capite  incepit.    Et  cum 
circa   duas    partes    iterum   compleuisset,   exercitus    grandis 
ex  improuiso  ciuitatem  obsedit.    Unde  compulsus  officium 
misse   intermisit.     Et  iterum   a  capite   tricenarium   incepit 
et   continuauit  usque   ad  niissam   tricesimam.    Quam  cum  30 
uellet  celebrare,   tota  uilla  accensa  est  et  domus  episcopi 
et  dixerunt  ei  ministri,  quod  missam  dimitteret  et  fugeret. 
Respondit  uero  episcopus,  si  tota  uilla  deberet  cremari,  non 
dimitteret.    Celebrata  autem  missa  glacies  in  aquam  missa 
est  et  anima  liberata  est  et  ignis,  quem  se  uidisse  putauerunt,  35 
tamquam    fantasma    recessit    et    nulluni    dampnum    intulit. 


—     2G     — 

24. 

Quomodo  miles  memoriam  mortis  et  inferni  habuerit. 

[48'''']  Qiiidam  miles  iuxta  lectiim  fecerat  ex  arte  sibi 
duas  ymagines  ex  utraque  parte  magistj:aliter  zonis  duabus. 
Et  quando  vertebat  se  ad  dexterum  latus,  tunc  trahebatur 
zona  et  ex  hoc  mouebatur  ymago  et  clamabat:  Mors.  Diiiu 
5  vertebat  se  ad  sinistrum  latus,  tunc  alia  ymago  clamabat: 
Infermis.  Et  hoc  ideo  feccrat,  ut  mortem  semper  haberet 
in  memoria. 

25. 
t 

De  amicis  in  7nortis  hora. 

[102'"]  Quidam  rex  quendam  pauperem  et  humilem  ad 
tantam  dignitatem  sublimauit,  quod  curam  cuiusdam  regni 

10  commisit.  Qui  factus  potens  inimicos  domini  sui  contra 
eius  prohibitionem  in  domum  suam  introduxit.  Quod  sciens 
rex  fecit  eum  suspendi.  Cumqne  duceretur  ad  suspendium, 
obuiauit  cuidam  amico  suo,  cui  multum  fuerat  famalatus, 
cui  dixit:  Amice,  recole,  quantum  te  dilexerim.    Ecce  ducor 

15  ad  suspendium;  succurre  mihi.  Qui  respondit:  Frater,  ante- 
quam  uiueres,  plures  habui  amicos  et  post  mortem  tuam 
mihi  nouos  multiplicabo.  Verumtamen  misertus  tui  dono 
tibi  duas  vlnas  tele,  quibus  mortuus  inuoluaris.  Postea 
obuiauit   alij   amico,  cui  multum  seruierat,   et  ait:  Amice, 

20  ducor  ad  suspendium;  succurre  mihi.  Qui  ait:  Misereor  tui, 
verumtamen  usque  ad  furcas  conduco  te.  Tandem  cum 
perueniret  prope  furcas,  occurrit  ei  quidam  amicus,  qui 
multa  ei  contulerat,  sed  propter  delicias  obliuioni  tradiderat, 
nee  a liquid  pro  illo  fecerat.  Verumtamen  de  eius  benignitate 

25  et  misericordia  confidens  ait:  Amice  pyssime,  ecce  omnes 
amici  mei  derehquerant  nie,  succurre  mihi.  Cui  amicus : 
Nullo  iure  deberem  tibi  succurrere;  uerumtamen  si  puro 
corde  misericordiam  postulaueris,  quia  uideo  te  ab  ini- 
micis    (!)    destitutum,    te    a  suspendio    liberabo   et   pro   te 

30  sustinebo. 

Rex  iste  est  deus,  pauper  est  unusquisque  nostrum, 
cui  deus  bona  contulit  naturalia,  uirtutes  et  sacramenta; 
domus  cor  nostrum  uel  anima;  inimici  sunt  demones  et 
peccata,  quibus  admissis  meruit  humanum  genus  in  inferno 

35  suspendi.    Primus  amicus  sunt  diuitie,  que  ad  sepeliendum 


—     27     — 

exhibent  partem  tele.  Alter  amicus  sunt  carnales  amici, 
qui  diuitis  corpus  usque  ad  foueam  conducunt.  Tertius 
est  filius  dei,  qui  nullis  meritis  exigentibus  pro  nobis 
crucis  suspendium  pertulit.  Iste  est  uerus  auxiliator,  qui 
ab  Omnibus  amicis  destituto  succurrit.  5 

26. 
Be   beato  Furseo,   cid  usurarius   tunicam  dedit. 

[142v]  Legitur  de  sancto  Furseo,  quod  quidam  usurarius 
dedit  ei  tunicam  de  usura,  quod  tarnen  sanctus  ignorauit. 
Cum  mortuus  esset,  diabolus  uoluit  habere,  quia  cum 
tunica  sua  eum  inuenit.  Angeli  uero  detrectabant.  Tandem 
dominus  precepit,  quod  anima  rediret  ad  corpus  et  de  10 
hoc  ageret  penitentia.m.  Diabolus  uidens,  quod  eum  amil- 
teret,  dedit  in  faciem  eius  cum  pugno.  Unde,  quam  diu 
uixit,  fossa  fuit  in  facie  defluens  putredine  omni  tempore. 

27. 

Be  mo?iacho,  qui  gaudia  paradisi  cognovit. 

[64r]    Monacho  cuidam  aramiranti,  quomodo  possit  esse 
gaudium  sine  tedio,  destinata  est  auis  decantans  quasdam  15 
melodias  paradisiacas.    Quam  sequens  conuersus  extra  ab- 
batiam   quasi  in  extasi   manebat  in  nemore   per  ducentos 
annos.    Aue  uero  auolante  reuersus  ad  abbatiam  sicut  uir    ' 
ignotus    receptus   est. 

28. 

De  monacho,  qui  gaudia  ijaradisi  cognovit. 

[36^'a]  Quidam  religiosus  rogabat  deum,  ut  ostenderet  20 
ei  minimum  gaudium  paradysi.  Et  statim  parua  auicula 
incepit  mirabiliter  coram  eo  cantare,  et  cum  eam  capcre 
vellet,  secutus  est  eam  in  siluam  et  auscultando  stetit 
sub  arborem  X  (!)  annis;  et  [cum]  auolasset,  properauit  ad 
portam  videns  totum  claustrum  mutatum.  Uix  permissus  25 
est  intrare,  quia  agnosci  non  poterat.  Cum  omnes  de  illo 
et  ille  de  illis  miraretur,  quesiuit  abbas,  sub  quo  abbate 
exiuisset.  Abialis  (!)  cronicis  invenerunt  tot  annos  transisse. 
Et  ille  dixit  nisi  vna  hora  defuisse  racione  magne  dulcedinis, 
cui  attenderat.  30 


—     28     — 

29. 

De   abbatissa,   quae   vidit   neptem   suam   damnatam. 

[156^''i]  Abbatissa  quedam  neptem  suam  in  monasterio 
nutriebat.  Que  uidens  quendam  iuuenem  exarsit  in  eum, 
tarnen  congruitas  temporis  et  loci  non  obtulit  eis  ad  pec- 
candum.  Jouella  uero  interim  infirmata  non  fiiit  ausa  con- 
5  literi  illam  uoluntatem  immundam  pre  uerecundia  et  sie 
obijt  virgo  carne,  corrupta  mente.  Cum  uero  abbatissa,  que 
credebat  ipsam  sanctam,  post  matutinas  rogaret  ipsam  neptem 
suam,  ut  pro  ea  intercederet,  subito  uidit  duos  demones 
nigerrimos   ipsam    neptem    suam   cum   magno   strepitu   ad- 

10  ducentes;  turpissime  eam  miserabiliter  affligebant.  Ab- 
batissa uero  stupefacta  et  territa:  Heu,  inquit,  neptis  caris- 
sima,  numquid  deus  ita  remunerat  suos  seruientes?  Cui 
illa  inquit:  Noli  orare  pro  nie,  quia  dampnata  sum  iuste 
propter   immundiciam   cordis,    quam  in  morte,   ducta  uere- 

15  cundia,    nolui   in  confessione  abstergere  coram  dei  oculis. 

30. 
Quomodo  Herodias  punita  sit. 

[103^^1^]  Sic  et  Herodias  punita  est.  Que  cum  manibus 
capud  Johannis  teneret  et  ibidem  insultaret,  capud  in 
faciem  eins  sufflauit  et  illa  protinus  exspirauit.  Hoc  quidem 
wulgariter  dicunt.  Sied  quod  superius  dictum  est  et  eam 
20  in  exilio  [104'"'^]  mortuam  in  cronicis  inuenitur.  Filia  uero 
eius  cum  super  glaciem  deambularet,  et  glacies  soluitur 
et  ipsa  subm.ergitur. 

31. 

De  divite,  quem  diabolus  sustulit  de  sepidcro. 

[71^]  Exemplum  bonum  de  diuite  et  auaro.  Fuit  quidam 
ciuis   in  Mediolano  ualde   diues,   sed   nimium   tenax,   nuUi 

■2h  communicans  uel  paucis  saltem  et  auarus  ualde.  Qui  dum 
uite  sue  terminum  impleuisset,  oppressus  infirmitate  tanta, 
quod  oportuit  eum  in  extremis  compulsus  mori.  Dum  autem 
ad  mortem  declinare  videretur,  amonitus  fuit  per  amicos 
suos,   conciues,  vicinos  et  sacerdotes  de  salute  anime  sue 

30  per  confessionem  et  contricionem  eciam  deo  se  conformare 
et    animam    suam   beatificare.    Qui   omnia   consilia   salutis 


—     29     — 

anime  sue  contempsit.  Et  dum  iam  mori  deberet,  habuit 
ununi  compatrem  sibi  super  omnes  amicos  dilectum,  quem 
ad  se  venire  rogauit  et  sibi  suppliciter  instituit,  ut  dum 
moreretur,  quod  X.  marcas  auri,  qnas  penes  se  habere t 
repositas,  sibi  assumeret  et  eas,  dum  moreretur,  apud  se  5 
in  tumulo  reponeret  nemine  vidente,  ut  ipsam  apud  cor 
suum,  qui  numquam  pecunia  ad  plenum  poterat  saciari, 
repasciret  (!).  Mortuo  eo  misero  compater  apud  eum  aurum 
in  marsubio,  priusquam  sepeliebatur,  collocauit.  Sequente 
die  eo  sepulto  compater  adiuit  iudicem  ciuitatis,  aurum  apud  10 
mortuum  prodidit.  Judex  vero,  ut  posset  apprehendere  aurum, 
circa  crepusculum  noctis  misit  seruos  ad  sepulcrum  defuncti 
et  precepit  eum  extumulari  et  aurum  apud  se  repertum 
apportari.  Serui  vero  volentes  domino  placere  extumulaue- 
runt  eum  et  fracto  tumulo,  dum  iam  vellent  aurum  rapere,  15 
erexit  se  mortuus  in  sepulchro  et  clamauit  altissima  voce : 
Mittite  aurum  iacere,  vestrum  non  est.  De  clamore  mortui 
autem  serui  perterriti  auro  relicto  fugierunt  et  cito  venientes 
ad  iudicem,  quod  eis  acciderat,  enarrantes.  Qui  yronice 
reprehendit  eos  et  propter  amorem  auri  assumptis  seruis  20 
properauit  ad  tumulum  et  vidit  aurum  circa  mortuum  iacere. 
Quod  in  tantum  concupiuit,  quod  sepulchrum  intrauit,  ap- 
prehendens  marsubium  cum  auro  volens  de  sepulchro  exire. 
Interim  mortuus  s,e  erexit  et  tenuit  eum  per  uestes  et  vali- 
dissima  voce  exclamauit:  Mittite  aurum  iacere,  vestrum  "lö 
non  est.  Judex  vero  se  defendere  (!).  Quem  mortuus  apud 
Collum  rapuit  et  inmediate  iugulauit.  Quod  serui  videntes 
relicto  domino  fugerunt.  Dum  autem  serui  ad  hospicium 
venissent,  interrogati  fuerunt  a  domina,  ubi  dominum  di- 
misissent.  Cui  per  seruos  fuit  reuelatum  de  misera  morte  30 
domini  sui.  Quod  domina  audiens  cum  omni  familia  eins  in 
maximum  fletum  prorupit  et  totam  illam  noctem  cum  gemitu 
insompnem  duxit.  In  mane  vero,  dum  eis  oritur  lux,  domina 
convocatis  omnibus  amicis  suis  et  amicis  mariti  eins  eis(que) 
multum  suspirando  rem  lamentabilem  enarrauit  et  omnes  35 
in  maximum  fletum  produxit.  Amici  autem  de  consilio 
ciuium  vnanimiter  adierunt  plebanos  et  religiosos  viros. 
Qui  processionem  deuotissime  scolaribus  assumptis  et  reli- 
quiis  ad  sepulchrum  processerunt  cantando,  literati  amici 
constanter  flendo,  homines  deuote  orando.  Et  cum  sie  40 
hominum    multiludo    ad    sepulchrum   venisset   et   rem    per 


—     30     — 

elTectum  vidissent,  super  genua  omnes  flendo  et  orando 
ceciderunt  rogantes,  ut  deus  dyabolum  a  sepulchro  et  a 
mortuis  ammoueret.  Interim  deuotissimus  sacerdos  nomine 
Liberias  intrauit  sepulchrum  in  vna  manu  tenens  reliquias, 
5  cum  alia  manu  sustulit  aurum  et  extulit  illud  secum  de 
sepulchro  et  oracionibus  ita  eorum  deuotis  fuit  dyabolus 
a  sepulchro  fugatus.  Qui  super  sepulchrum  in  aere  volitans 
incepit  seuissima  voce  clamare:  Tollite  partem  vestram 
et    relinquite   michi    meam,   et  circa   sepulchrum  dyabolus 

10  maximam  nebulam  ordinauit  et  inter  illam  nebulam  ambo 
corpora  mortuorum  sustulit  et  ea  secum  detulit  hec  verba 
loquendo :  Sicut  equus  regitur  per  frenum.  Et  deduxit 
corpora,  quod  nunquam  potuit  homo  scire,  quo  deuenissent. 
Sic  miser  auarus  et  iniquus  iudex  aliene  rei  cupidus  misera 

15  morte  decesserunt  et  aurum  in  vsos  ( !)  optimos  peruenit  se- 
cundum    consilium   sapiencium. 

32. 

De  procuratore  infideli,  qui  daemonihus  traditus  est. 

[SIS*"!^]  Quidam  rex  peregre  proficiscens  commisit  vni- 
cam  filiam  suam  cuidam  procuratori  suo  dicens :  Hanc 
uirginem    custodi,    ne    ab    aliquo    corrumpatur.     Procurator 

20  uero  inmemor  mandati  ipsam  uiolauit.  Et  proinde  rex 
ueniens  procuratorem  mandauit  excoriari  corpus  et  mem- 
bratim  diuidi  et  ante  fores  proici  ad  deuorandum  cutim- 
que  sulphure  atque  pice  adimpleri  et  demonibus  in  quadam 
rupe    habitantibus   proici.     Et   sie   fere   corpus   membratim 

25proiectum  lac«rabant  et  uorabant  et  demones  longo  tem- 
pore  singulis   noctibus   cutim  incendebant. 

33. 

De  divite,  qui  animas  absolvit  post  prandium. 

[2011]  Idem  refert  ibidem  [in  annulo  cap.  CXXII].  Qui- 
dam diues  deuotus  deo  precepit  domus  sue  dispensatori 
vocari  pauperes  ad  prandium,  quos  invenire  posset.  Et 
30  cum  locati  fuissent  pauperes  ad  mensam,  afEuerunt  ibi 
tres  ignoti,  et  cum  omnibus  ininistraretur  cibus  et  potus 
habundanter,    illi     tres    non    comedebant   vsque    in   fmem 


—     31     — 

praiidij.  Et  cum  diceretur:  Fidelium  anime  requiescant 
in  pace,  a  quodam  sacerdote  post  gracias  (et)  tres  ignoti 
surgentes  et  ei  gracias  agentes  (et)  recesserunt  dicentes : 
Nos  corporalibus  cibis  [201^]  et  potibus  non  vtimur,  sed 
tantum  nostmm  cibum  expectantes,  scilicet  absolucionem  5 
animarum,  quam  accipientes  mox  recedimus.  Quo  dicto 
evanuerunt. 

34. 

De  milite,  cui  ap2)aruit  amicus  mortuus,  de  quo  male 
locutus  erat. 

[142^]    Quidam  etiam  miles  iacens  de  nocte  cum  uxore 
sua  dormire  non  poterat.    Et  dum  per  fenestram  apertam 
radius    lune  intraret,   mirabatur,   quod  audebat  homo   non  10 
parere    creatori   suo,   cum   certe   omnes   creature   parerent. 
Et   cum   eidem   mulieri   quendam  mortuum  exprobraret  et 
illa    ei    diceret:    Noli   male   loqui    de   mortuis,   pro    quibus 
pocius    est   orandum,   subito  uisus   est  idem  miles   intrare 
domum  thalamum,  quia  multum  fuerat  illi  militi  familiaris.  15 
Cui   tremefacto  mortuus  miles  dixit:  Noli  timere,   securus 
esto,   ueni   querere   auxilium.    At  inquirenti   de   statu   suo 
dixit:  Innumeris  affligor  tormentis,  sed  magis  est  intolera- 
bilis  pena  eo,  quod  cimiterium  uiolaui  et  ibi  uirum  uiolenter 
cappa  spoliaui,  que  superponitur  mihi,  et  uideor  quasi  ma-  20 
ximo  monte  comprimi.    Precor,  quatenus  ecclesie  et  sacer- 
doti   et  pauperi   de   cappa  satisfacias.    Quod  ille  promisit. 
Et   dum  requireret,   an  possit  saluari,   respondit,   quod  per 
orationes  posset.    Et  quesiuit,  per  quas  melius.    Respondit: 
Per  missas.    Cumque  notaret  plures  sacerdotes,  an  uellet,  25 
ut  pro  eo   sacrificarent,  nil  respondit,  sed  caput  concussit 
more  renuentis.    Sed  postea  notando  de  quodam  heremita 
dixit:  Utinam  oraret  ille  pro  me.    At  ille  firmiter  promisit, 
quod    pro    eo    celebraret,    et    a  mortuo    tactus    in    brachio 
perforata    est   cutis    et   caro   usque    ad   os   in   Signum,   ut  30 
memoriam  haberet  promissionis ;  non  tamen  aliquem  sensit 
dolorem.    Et  recedens  dixit  ei :  Amice,  noli  de  ceteris  su- 
spicari  male  de  aliquo  et  condona  mihi  omnia,  que  in  te 
peccaui;   et  ego  dico  tibi,  quod  ab  hac  die  in  duos  annos 
morieris.    Qui  abiit  et  miles  mutata  uita  in  melius  uisitato  35 
sepulchro    domini    dies    suos    feliciter   consummauit. 


—     32     — 

35. 

Be  sanctimoniali,  quae  animas  vidit  in  ecclesia. 

[201'"]  Legitur  in  annulo  cap.  CXXII.  Quedam  sancti- 
uionialis  ordinis  predicatonim  in  Cronwitcz,  custos  ecclesie, 
dum  at  matutinum  pulsandum  ecciesiam  intrasset,  vidit 
sedentem  multitudinem  paupeium  diuersorum  statuum  cum 
5  peris  et  sacculis.  Que  primum  territa  tandeni  vni  eorum 
dixit :  Qui  et  quales  estis,  qui  in  hac  parte  noctis  huc  venistis  ? 
Primus  eorum  cum  gemitu  respondit:  Anime  sumus  de- 
functorum,  vestras  oraciones  venimus  deferre,  vt  eisdem 
a  nostris    cruciatibus    liberemur.     Hoc    dicto    disparuerunt. 

36. 

De  sacerdote,  qui  cotidie  missam  yro  defunctis 
celebravit. 

10  [198^]  Legitur  in  annulo  cap.  CXXII.  Quidam  sacerdos 
frequenter  celebrabat  missam  pro  defunctis.  Accusatus  a 
parrochialibus  suis  aput  episcopum  [198^']  et  correptus  non 
dimisit.  Tandem  veniens  episcopus  ad  cimiterium  vocare 
sacerdotem,    voluit    eum    priuare    officio    et    beneficio.     Et 

15  sacerdos  petita  licencia  loquendi  lacrimabiliter  clamare 
cepit:  Domini  mei  mortui,  malum  istud  pro  vobis  sustineo. 
Subveniatis  michi.  Et  incontinenti  surrexerunt  mortui. 
Quod  uidens  episcopus  timens  fugit  et  sacerdotem  absoluit 
iniungens  ei,  vt  in  perpetuum  missam  defunctorum  celebraret. 

37. 

De  sacerdote,  quem  mortui  in  cimeterio  detinuerunt. 

20  [191^]  Legitur  eciam  in  annulo  cap.  CXXII.  Quidam 
sacerdos  frequenter  transibat  per  cimiterium  et  nichil  pro 
mortuis  orabat.  Cum  autem  quadam  die  transiret,  quidam 
mortuus  extendit  manum  de  tumulo  et  rapuit  eum  per 
pedem.    At  ille  valde  timens  clamauit  et  surrexerunt  vicini 

25  et  non  potuerunt  eum  liberare.  Facto  die  venit  episcopus 
cum  clero  et  rogauerunt  dominum,  ut  manifestaret,  quai'e 
sacerdos  detineretur.  [192'']  Et  adiurat  episcopus  mortuum, 
quare  sie  sacerdotem  detineret.  Qui  dixit  voluntate  diuina 
esse   gestum.     Et  vlterius    ait:   Sacerdos    iste    freqiienter 


—     33     — 

transsit  super  nos  et  nichil  orat  pro  nobis  et  tota.  die 
comedit  elemosinas  pro  nobis  oblatas.  Tunc  sacerdos  man- 
dato  episcopi  promisit,  quod  de  cetero  non  transiret  per 
cimiterium,  nisi  oraret  pro  mortuis.  Quod  cum  fecisset, 
statim  liberatus.  5 

38. 

De  viro  sancto,  cui  defuncti  responderunt. 

[187']  Legitur  in  Anniolo  cap.  CXXII.  Cum  quidam 
sanctus  vir  pro  defunctis  missam  celebraret  et  in  fine: 
„Requiescant  in  pace"  diceret,  subito  respiciens  vidit  ec- 
clesiam  plenam  homuncionibus  ad  mensuram  digiti  adorantes 
super  genua  sua.  Qui  omnes  vna  voce  clamauerunt:  Amen.  10 
Et  nulli  dubium,  quin  ipsius  oracionibus  liberati  et  salui 
facti  sunt. 

39. 

De  duce,  quem  animae  contra  inimicos  defenderunt. 

[184'"]  Legitur  in  quodam  libello,  qui  dicitur  Annulus, 
cap.  CXXII.  Quidam  dux  valde  secularis  ad  exhortacionem 
cuiusdam  fratris  ordinis  predicatorum  correctus  conuocatis  15 
suis  dixit:  Vere  cognoui  vitam,  quam  duxi,  vanam  esse  et, 
heu,  iam  dampnacionem  expandi.  Restitutis  igitur  ablatis 
uitam  duxit  bonam.  Videntes  hoc  sui  eum  contempserunt. 
Sed  ipse  non  cessat,  edificat  ecclesias  et  missas  maxime  pro 
defunctis  dici  procurauit.  Huius  pijs  actibus  inuidens  20 
dyabolus  nobiles  suos  contra  eum  incitauit  superducens 
quendam  regem,  qui  tempus  statuit  contra  ducem  bellandi. 
[184^]  Dicebant  enim  sui,  qui  recesserant  ab  eo :  Habet  nunc 
religiosos  et  clericos,  cum  quibus  nobis  non  potest  contra- 
dicere.  Dux  se  aduertens  arratum  consilium  querit  a  suis,  25 
qui  sibi  adhuc  adheserunt,  et  vna  voce  pariter  responderunt : 
AuxiUum  a  monachis  et  clericis  require,  quia  tibi  nolumus 
auxiliari  nee  debemus.  Turbatus  dux  transtulit  se  ad  cas- 
trum  quoddam  postulans  cum  clericis  et  rehgiosis  diuinum 
auxilium.  Resplendente  die,  quo  rex  prepararet  se  ad  30 
bellum,  cum  suis  vidit  ex  altera  parte  nimiam  multitudinem 
armatorum  in  equis  crucem  preferentes  et  stupens  dixit 
suis:  Videtisne,  que  ego  video?  Videmus,  inquiunt.  Tunc 
eis  occurrens  flexis  genibus  suscepit.  Et  vnus  ex  eis  pro- 
nimpens    ait:    Ne    timeas,    princeps    nobilissime,    regis    ad-  35 

Sammlung   mittellateinischer  Texte.    2.  3 


—     34     — 

ventum.  Ecce  enim,  assumus  diuino  iussu  iiiuare  te,  quos 
missis  et  oracionibus  tuis  a  purgatorio  libeiasti.  Exercitu 
enim  ducis,  qui  paucus  erat,  innumerabilis  multitudo  con- 
numeratur.  Quibus  uisis  rex  in  fugani  conuersus  postulat 
5  ducis  graciam,  quam  invenit.  Pax  firaiatur,  celestis  multi- 
tudo  disparuit  et  deus   ab   omnibus   collaudatur. 

40. 

De   episcopo,    qui   vidit   iiivene^n   piscare   mulierem^ 

[19'"'^]  Quidam  episcopus  deuotus  habens  domicilium, 
prope  cimiterium  et  vidit  in  somnis  iuuenem  piscantem  hämo 
aureo  et  linea  argentea  et  exinde  trahebat  vnam  mulierem. 

10  Et  episcopus  euigilans  cogitabat,  quid  hoc  designaret,  et 
transiuit  ad  fenestram  versus  cimiterium  et  vidit  euntem  ( !) 
iuuenem  in  cimiterio  super  quodam  sepulcro  orantem. 
[IQ""^]  Et  quesitus  ab  episcopo,  quid  faceret,  respondit : 
Pro    anima   matris    mee   oro   paternoster   et   miserere.    In- 

15  tellexit  vir  sanctus,  quod  anima  matris  esset  Hberata  a 
purgatorio  precibus  illius  iuuenis,  et  dixit:  Paternoster  est 
hamus   aureus   et  Miserere  est  linea  argentea. 

41. 

De  pena  adulterorum. 

[IST^b]  Miles  quidam  vxorem  alterius  amore  stupri  di- 
ligebat  et  ipsa  eciam  consenciebat,  sed  quia  non  habebant 

20  locum  nee  tempus  ydoneum,  sola  uoluntate  perpetrabant 
in  cordibus  suis  suum  peccatum.  Quibus  defunctis  in  hac 
uoluntate  et  absque  penitencia,  pena  eorum  dampnacionis 
taliter  est  ostensa:  Qui  in  prato  nudi  existentes  et  magno 
impetu  colludentes  ad  inuicem  mutuis  se  amplexibus  con- 

25  stringebant  et  ex  illa  constriccione  iehennali  igne  inflam- 
mati  et  in  fauillam  et  cinerem  uertebantur  et  statim  resti- 
tuti  in  formam  pristinam  incessanter  ad  tormenta  reuer- 
tebantur. 

Sic   ergo   patet  de  primo  malo,   id  est  cordis,   qualiter 

30  offendit  deum,  decipit  proximum  et  interimit  proprium  sub- 
iectum. 


—     35     — 

42. 

De  pena  eorum,  qui  voluntatem  morientium  non 
faciunt. 

[178^a]  Diues  quidam  infirmus  conuocauit  fratrem  suum 
et  compatrem  et  sacerdotem,  qui  erant  tres  homines,  quos 
ipse  plus  amauerat  et  in  quibus  ipse  magis  confisus  fuerat 
in  vita  sua,  et  dixit  fratri :  Rogo  te,  ut  [178^^]  sis  executor 
meus.  Et  iures  michi,  quod  infra  annum  oranes  clamores  5 
meos  pacificabis.  Quod  cum  fecisset,  ait  infirmus :  Rogo 
deum,  ut,  nisi  infra  annum  compleueris,  protinus  igne  sancti 
Anthonij  te  comburat.  Item  compatri  dixit:  Rogo  te,  ut 
iures  michi,  quod,  si  frater  meus  non  attenderit,  tu  attendas. 
Quod  cum  fecisset,  ait  infirmus :  Rogo  deum,  quod,  si  10 
non  feceris,  infortunium  eueniat  de  rebus  tuis.  Item  sacer- 
doti  dixit:  Rogo  uos,  ut  iuretis,  quod,  si  isti  non  emendaue- 
rint  pro  me,  uos  emendetis.  Et  ego  omnes  res  meas  in  de- 
spectu  eorum  pono  in  potestatem  vestram  et  in  manibus 
vestris.  Qui  cum  iurasset  sicut  alij,  dixit  ei :  Rogo  dominum,  15 
si  uos  non  impletis  promissum,  quod  lepra  procuciet  corpus 
vestrum.  Quo  mortuo,  cum  annus  elapsus  esset,  et  de 
promisso  nullus  curaret,  ignis  sancti  Anthonij  fratrem  de- 
funeti  inuasit,  qui  deportatus  ad  sanctum  Anthonium  ibi 
mortuus  fuit,  et  fouea  eins  post  dies  quatuor  postea  20 
fumauit,  donec  totum  corpus  ilHus  defuncti  igne  sancti 
Anthonij  esset  consumptum.  FiHus  uero  compatris  inter- 
fecit  in  taberna  fihuin  cuiusdam  burgensis,  propter  quod 
pater  fuit  spohatus  omnibus  bonis  suis.  Sacerdos  uero 
lepra  percussus  eiectus  est  de  consorcio  sanorum  et  ductus  2.5 
ad  domum  leprosorum.  Cui  defunctus  apparuit  et  infideli- 
tatem  suam  ei  improperauit  dicens,  quod  propter  defectorum 
ipsorum  sustinuerat  ad  tres  annos  in  igne  purgatorij.  Sic 
ergo  patet,  quod  periculosa  sit  temptacio  cupiditatis,  que 
non   seruat  fidem   nee  viuis   nee   mortuis.  30 

43. 

De  viro,  quem  defuncti  ab  inimicis  liberaverunt. 

[149^]  Legitur,  quod  quidam,  quem  inimici  capitales 
usque  ad  mortem  sequebantur,  per  quoddam  cimiterium 
fugit,  in  quo  more  solito  dominicam  orationem  pro  defunctis 

3* 


—     36     — 

dixit.  Siirrexerunt  auteoi  omnes  in  eodem  cimiterio  se- 
pulti,  niilites  cum  gladijs,  macellalores  cum  securibus  et 
alij  secundum  suam  conditionem  armati,  pro  eo  contra 
inimicos  se  posuerunt  et  sie  uirum  liberauerunt,  qui  per 
5  eum    frequenter   in   purgatorio   subleuati   sunt. 

44. 

De  pena  militis  in  Inferno. 

[35^'^]  Quidam  sanctus  vidit  quendam  militem  ardentem 
in  inferno.  Et  videbatur  in  igneo  equo  et  teuere  falconeni 
in  manu.  Et  dixit,  quid  hoc  esset:  quod  equus  ille  erat 
dyabolus,  qui  currebat  cum  eo  in  ignem  propter  gloriam, 
10  quam  habuerat  equitando,  et  quia  cum  falcone  se  libenter 
occupabat;  falco,  quem  in  manu  portabat,  erat  autem  alter 
dyabolus,  qui  comedebat  manum  et  tantum  [35^'^]  dolorem 
sibi  faciebat,  ac  si  cor  de  viuo  homine  extraheret.  Vidit 
et   alios,   qui   cogebantur  ludere  cum  demonibus  ad  aleas. 

45. 

De  magistro  Hugone,  qui  in  inferno  propter  vancwi 
gloriam  fiagellabatur. 

15  [143^]  Magister  post  mortem  canonico,  quem  pre  alijs 
dilexit,  turpiter  et  grauiter  afflictus,  quem  duo  demones 
flagellando  a  dextris  et  a  sinistris  duxerunt,  apparuit.  Cum- 
que  requireret  canonicus,  quis  esset,  respondit:  Hugo  sum, 
quondam    socius    tuus;    et    requisitus,    quare    tales    penas 

20  toleraret,  respondit:  Propter  gnosias.  Sed  si  mihi  affectuose 
subuenires,  cito  liberarer.  Et  recessit.  Tandem  cum  in- 
quireret,  inuenit,  quia  gnosis  est  uana  gloria.  Et  cum  in 
uigilijs  et  oracionibus  per  aliquantulum  laborasset,  apparuit 
ei  speciosus  et  predictis  penis  et  demonibus  liberatus. 

46. 

De  ebrio,  qui  defunctum  invitavit. 

25  [447v'i]  Legitur  eciam  in  quodam  libello,  qui  dicitur 
Annulus,  parte  II  cap.  XCI,  de  quodam  bibulo  et  ebrio,  qui 
iuxta  ciuitatem.  quandam  morabatur  et  omni  vespere  ciui- 
tatem  ebrius  pertransiuit.    Nocta  quadam,  cum  domum  ire 


—     37     — 

vellet,  in  cimiterio  quoddam  cerebellum  pede  iinpegit  et 
commotus  ait:  Quid  hie  iaces,  miseruni  cerebellum?  Veni 
ad  domum  meam  et  ego  tibi  de  cena  prouidebo.  Ecce,  quod 
ebrietas  fuit  in  ipso  imperatrix  flagicij.  Respondit  cere- 
bellum :  Progredere  et  ego  sequar  te.  Audiens  ille  turbatur  5 
et  ex  timore  sobrius  factus  domum  pergit.  Totus  tremens 
et  sedens  iubet  ostium  obfirmari.  Dum  igitur  ad  mensam 
sederet,  dixit  familie,  ne  ullum  intromitteret  condicionis 
cuiuscumque.  Et  ecce,  subito  adest  ostium  pulsans  qui- 
dam  terribiliter  pro  hospite  quercns  et  inuitatum  se  ab  10 
eo  commemorans.  Dum  igitur  cuncti  ex  terrore  tacerent 
et  unus  hospitem  adesse  negaret,  dixit:  Dicite  hospiti,  qui 
veraciter  adest,  quod  faciat  aperi.  Alioquin  per  vim,  ut 
possum,  introibo.  Audiens  ille  statim  mandat  ostium  aperi, 
misericordie  se  diuine  recommendans.  Et  viderant,  qui  15 
aderant,  figuram  introire  mortui  hominis  miserabilis  cum 
ossibus  carnibus  consumptis  terribilis  ad  videndum.  Qui 
lotus  se  inter  hospitem  et  hospitam  collocauit  nichil  com- 
edens  ac  loquens.  Post  hec  surgens,  hospiti  valefaciens 
dixit:  De  cena  tua  inuitatus  non  indigni.  Sed  si  stulta  i20 
et  ebriosa  voce  non  illusisses  michi,  te  adeo  terribiliter 
non  visitassem.  Ideo  valeas  et  ad  cenam  meam  die  octavo, 
vel  nolis,  venire  te  oportet  in  loco,  ubi  me  invitasti.  Hoc 
dicto  [447^1)]  disparuit.  Ad  hanc  vocem  hospes  cum  omnibus 
aniicis  suis  turbatus  consilium  euadendi  a  sapientibus  re-  25 
quirens  non  invenit,  nisi  ut  disposita  domo  sua  contritus, 
confessus  ac  sacra  communione  munitus  in  loco  et  tem- 
pore condicto  domini  iudicium  expectaret.  Quod  cum 
fecisset,  hora  condicta  cum  omnibus  suis  ad  cimiterium 
veniens  subito  per  ventum  validum  raptus  sine  lesione  30 
ad  locum  amenissimum  corporaliter  ductus  castrum  pul- 
cherrimum,  sed  desertum  vidit.  Quod  cum  ingressus  esset, 
mensam  omni  genere  ciborum  ornatissimam  invenit.  Post 
hec  mortuus  ille  advenit  ut  prius  eum  salutans,  graciose 
ad  predictam  mensam  sedere  fecit,  in  angulo  quodam  sor-  35 
didissimam  ipse  habons  mensam  cum  sordidiori  mensali 
et  panem  nigrum  et  lumen  miserabile.  Ad  hanc  mensam 
mortuus  in  humili  sede  tristis  sedebat.  Quod  invitatus 
ille  videns  pre  amaritudine  et  timore  comedere  non  va- 
lebat.  Deinde  mortuus  surgens  dixil :  Quare  non  queris  40 
a  me?    Et  ille:  Non  audeo  pre  tristicia,  quia,  quid  michi 


—     38     — 

futurum  sit,  penitus  ignoro.  Sed  tarnen,  quis  sis  et  quid 
mecum  fieri  dcbeat,  scirc  cupio.  Tunc  mortuus :  Non,  in- 
quit,  timeas.  Non  enini  peribis,  sed  pro  correccione  tua 
dei  disposicione  omnia  hec  contigerunt.  Si  nie  secundum 
5  condicionem  mortuorum  non  invitasses,  nichil  horum  tibi 
advonisset.  Sed  de  statu  meo  sie  fuit:  In  ciiaitate,  ubi 
habitas,  quondani  iudex  eram,  in  diuino  officio  negligens 
et  semper  in  crapula  vixi.  Sed  quia  misericors  fui,  ideo 
inisericordiam  consecutus  sum.   Et  hec  est  pena  mea,  quam 

10  vidisti:  pro  lurba  desertum  possideo;  pro  crapula  mensam 
paupereni  et  sordidam  intueor.  Modo  ad  donmm  tuam 
reuertere  et  peccata  tua  pijs  operibus  dele.  Quo  dicto 
venit  ventus,  qui  eüm  ad  locum,  quo  assumptus  fuerat, 
reuexit.    Ibique  adhuc  familiam  suam  lacrimantem  et  alios 

15  a'micos,  quos  ibi  reliquerat,  invenit.  Qui  videntes  reduc- 
lum  mirabiliter  et  miserabiliter  deformatum  territi  fuge- 
runt.  Creuerant  enim  ei  vngwes  in  manibus  [448''=^]  et 
pedibus  in  modum  aquilarum  et  cutis  eius  nigra  et  horrida 
ex  metu  reddebatur,  ita  ut  a  suis  minime  nosceretur.   Tan- 

20  dem  ab  eo  revocati  veniunt  et  ab  eo  rem  per  ordinem  audi- 
entes  dominum  collaudabant.  Ipse  autem  in  virum  per- 
fectum   postea  est  mutatus. 

47. 
An  suffragia  damnatis  prosint  ? 

[143^^]  Item  pium  est  credere,  licet  quidam  senciunt 
in  contrarium,  quod  suffragia  ecclesie  in  aliquo  dampnatis 
25  prosint;  saltim  ad  interpellationem,  sed  tamen  reuertuntur 
ad  idem,  sicut  in  uita  beati  Brandani  [legitur],  quod  in  die 
dominica  quieuit  Judas,  in  die  lune  rediit  ad  penas.  Item 
etsi  in  inferno  penarum  sit  interruptio,  tamen  in  inferno 
nulla    est   redemptio. 

48. 

De  avaro  mortuo,  cuiiis  intestina  biifo  comedebat. 

30  [191^a]  Legitur  eciam  de  quodam  decano,  qui  fuit  in 
Anglia  diues  et  cupidus,  qui  corium  bouis  pecunia,  id 
est  mille  libris,  impleuit  et  subtus  lectum  suum  posuit. 
Hie  preuentus  morte  cum  in  inferno  a  demonibus  duceretur, 
occurrens  angelus  dixit  ei,  quod,  si  posset  habere  de  singulis 


—     39     — 

centum  libris  vnum  obulum,  misericordiam  inueniret.  Qui 
reuersus  ad  saculum  cum  uellet  [aperire],  dyabolus,  cpii 
seruabat  pecuniam,  dixit  ei :  Nichil  portabis  ex  isto,  quia 
meus  est  Saccus  iste,  et  per  istam  pecuniam  ducam  forte 
alium  ad  infernum.  Et  hoc  dicto  demones  animam  eius  5 
rapuerunt.  Nocte  uero  apparens  episcopo  et  se  pro  dicta 
pecunia  damnatum  indicans  rogauit,  ut  de  ecclesia,  in  qua 
sepultus  erat,  expelleretur,  quia  [lOl^''^]  propter  hoc  in 
inferno  durius  torquebatur.  Extrahentes  autem  eum  de 
tumulo  inuenerunt  buffonem  mire  magnitudinis  cor  ipsius  10 
et  intestina  comedentem  et  cum  bufone  sepelierunt  eum 
extra  villam. 

49. 

De  visione,  quam  f  rat  er  ordinis  yraedicatorum  habuit 
in  hora  mortis. 

[63"'''^]     Fuit   in   provincia   Anglie    in   conuentu   fratrum 
ordinis  predicatorum  quidam  iuuenis  frater  valde  devotus, 
qui   in   villa   quadam,   ad   quam   exierat,   in   domo   fratrum  15 
minorum   infirmatur  ad  mortem;  presentibus   tribus  fratri- 
bus    manu    sua    oculos    clausit    et    pleno    ore    risit.     Cui 
supprior    astans     dixit,    cur     risisset.      Respondit:     Quod 
venit    sanctus    Eamundus,     [64''^]     rex    noster    et    martir, 
et   ecce   tota  domus   repletur  angelis.    Et  iterum  intensius  :20 
risit  dicens :  Domina  aduenit,  salutemus  eam.   Cum  dixissent 
omnes :  Salue  regina,  ait  infirmus :  0  quam  gratanter  suscepit    • 
et  acceptauit  beata  virgo  hanc  salutacionem ;  et  ipse  gaudens 
subrisit.    Post  hoc  frater  infirmus  ad  hostium  oculos  diri- 
gens   vultu  mutato  in  pallorem  ait:  Modo  dominus  noster  '■2b 
Jhesus   venit  ad  iudicandum  me,   et  factus   in  agonia  tan- 
quam  ductus  ad  iudicium  in  omnibus  membris  prius  mortuus 
tantum  contremuit  et  tantum  sudauit,  ut,  sicut  testatur  pre- 
dictus   prior,  vix  ad  tergendum  sudorem  vultus  illius  suf- 
ficeret,  et  quasi  coram  iudice  constitutus  cum  omni  timore  30 
disceptabat    dicens    aliquando :    Verum    est,    et    aliquando : 
Non    est,    et    aliquando    beatam    virginem    interpellans,    ne 
discederet  ab  eo.    Aliquando  constanter  accusato[re]s   red- 
arguens    inquit   inter   cetera:    Bone   Jhesu,    condona   michi 
hoc  modicum.    Cui  supprior  ait:  Quid  est  hoc,  frater  karis-  35 
sime?    Computanturne  peccata  modica  inter  magna?    Heu, 
inquit,    ita,   gravissime   gemens.    Cum   autem   moneretur   a 


—     40     — 

suppriore,  ut  nullomodo  diffideret,  eciam  si  angelus  de 
celo  aliter  suaderet,  quia  saluator  noster  misericors  est, 
respondit  infirmus  vultu  hilaro:  Reuera  misericors.  Et  sie 
exspirauit, 

50. 

De  iuvene,  qui  se  beatae  Virgini  desponsavit. 

5  [löl""]  Legitur,  quod  quidam  domicellus  beatam  uirginem 
deuotissime  dilexit  et  singulis  diebus  horas  suas  psallebat. 
Parentes  eins  ipsum  uxorem  ducere  compulerunt,  cum 
uitam  castam  pocius  elegisset.  Prandio  miptiaram  iam  parato, 
cum  puer  iam  manus  suäs  deberet  lauare,  recordatus  est, 

10  quod  horas  beate  uirginis  non  compleuerat.  Et  dixit  se 
ad  ecclesiam  pergere  debere,  ut  debitum  beate  uirginis 
perficeret  canticum.  Amici  eius  mirati  dixerunt  non  esse 
huiusmodi  uerba  nubentium.  Tunc  ipsis  uolentibus  uel 
nolentibus    solus    ad    ecclesiam    perrexit.     Quam    cum     in- 

15  trasset,  iuxta  altare  uidit  dominam  pulcherrimam  orna- 
mentis  preciosissimis  et  odoriferis  decoratam.  Domicellus 
uero  exterritus  obmutuit.  Et  ait  domina:  Amice,  respice, 
si  umquam  tarn  pulchram,  si  umquam  tam  decentem  uidisti. 
Respondit  puer :  Numquam  uidi  tibi  similem  in  pulchritudine. 

20  Et  ait  domina:  Quare  ergo  me  dimisisti  et  aliam  sponsam 
assumpsisti?  Quesiuit  puer:  Domina,  que  es  tu?  Respondit: 
Mater  ego  sum  dei  filij.  Et  ait  domicellus:  Numquam  te 
derelinquam  et  aliam  superinducam.  Et  puer  domum 
reuersus   sponsam  dimisit  et  beate  uirgini  in  castitate,  di- 

25  lectione    sanctissime   militauit. 

51. 

De  iuvene,  qui  in  digitum  statuae  Veneris  annulum 

posuit. 

[206''^]  Eodem  tempore  [Leonis  IX.]  nobilis  iuuenis  de- 
sponsata  sibi  virgine  exyt  lusum  cum  socys  et  accepto 
annulo  sibi  dato  in  desponsacione  posuit  in  digitum  statue 
ibidem  stantis.  Post  finem  recipere  uoluit,  sed  non  potuit 
30  extrahere.  Redyt  nocte  cum  vno  socio,  sed  non  reperit 
annulum,  quia  ablatus  fuit.  Quando  autem  cum  sponsa 
copulari  voluit,  sensit  in  medio  quotdam  nebulosum  densum 
fantasma,   non   tamen  vidit,   quod  ait:    Concumbe  mecum, 


—     41     — 

quia  me  desponsasti  aiiniüo.  Sic  continue  fecit.  Tandem 
sponsatus  publicauit  hoc  factum  amicis  et  parentibus,  qui 
vocauerunt  Palumbum  presbiterum  nigromanticum,  cui 
multa  promiserunt.  Qui  illectus  lalibus  scripsit  epistolam 
et  dedit  sponso  dicens:  Vade  et  sta  media  nocte  in  loco  5 
illo,  ubi  quatuor  vie,  et  transibunt  multi  leti  et  tristes  in 
varijs  condicionibus.  Et  tu  nulli  loquere,  sed  quando  venerit 
mulier  sedens  in  animali  ornata  meretrico  ornatu  et  te 
inspiciens  inpudice,  illi  redde  hanc  litteram.  Quod  cum 
fccisset,  statim  requisitus  est  annulus  et  redditus.  Sed  10 
demon  extensis  in  celum  manibus  clamauit  fortiter:  Omni- 
potens,  quamdiu  pacieris  nequicias  Palumbi  presbiteri!  Ad 
quem  cum  hie  clamor  perueniret,  recognouit  finem  suum 
et  penituit  coram  omni  populo  Romano  oonfitens  inau- 
dita  maleficia  et  vohmtarie  truncatis  omnibus  membris  15 
miserabili  pena  defunctus  est  coram  omnibus,  forte  datus 
demonibus. 

52. 

De  annulo,  quem  sancta  Agnes  suscepit. 
[196^'aj  Sanctus  Innocencius  papa  I.  commisit  sancte 
Agnetis  ecclesiam  gubernandam  Leopardo  presbitero  et,  ut 
fertur,  dedit  ei  anulum  aureum,  quem  idem  clericus  senio  20 
fessus  reddidit  sancte  Agneti  cum  officio.  Extendens  autem 
digitum  suscepit  annulum  et  eum  tenet  adhuc  [1276] 
ymago  eius. 

53. 

De   muliere,    qiiae    se   diaholo   commisit. 

[Bl.  58^']  Sicut  fecit  cuidam  peccatrici,  que  habuit  virum 
valde  contrarium  sibi;  si  veniebat  de  missa,  de  taberna,  25 
de  foro,  semper  percuciebat.  Illa  videns  se  in  arto  positam 
consuluit  quandam  vetulam,  quid  faceret,  quod  vir  dili- 
geret  eam.  Et  adduxit  eam  ad  horreum  et  vocauit  dya- 
bolum,  qui  statim  affuit.  Tunc  vetula:  Ista  femina  vult 
vobis  seruire,  dummodo  facialis,  quod  uir  eius  eam  diUgat.  30 
nie  dixit  se  libenter  facturum,  sed  oporteret  eam  prius 
vnicum  puerum  occidere.  Quod  cum  fecisset,  redijt  ad 
eam  demon  et  dixit:  Vnum  ad  hoc  facietis  et  abnegabitis 
lidem  Christi  et  omnium  sanctorum  auxilium.  Que  dixit: 
Et  ego  abnego  omnia  hec  et  committo  me  vobis  cum  anima  35 


—     42     — 

et  corpore.  Cui  dyabolus:  Modo  secura  ite  domum.  Que 
redijL  lela  et  vir  \^eniens  de  taberna  cepit  eam  percutere, 
et,  si  ante  fuit  malus,  est  factus  pessimus.  Que  videns  se 
confusam  fugam  inijt.  Que  dum  esset  ad  vnum  miliare 
5  de  domo  sua,  occurrit  ei  dyabolus  in  specie  viri  sui  et 
simili  habitu  et  equo  et  dixit  sie:  Quo  curris  tu,  misera? 
Et  illa :  Ante  vos  fugio.  Cui  dyabolus :  Redeas  cito,  pro- 
mitto  tibi,  quod  vlterius  nolo  t.e  molestare.  Et  sie  as- 
cendit   ad   eum  super  equum  et  eum   putabat  esse  virum 

10  suum.  Qui  cum  venisset  ante  domum,  statim  euanuit.  Vir 
autem  [58^'']  veniens  domum  incepii  eam  iterum  percutere, 
sicut  consueuerat.  Cui  illa :  Hoc  mihi  hodie  non  promisisti. 
Qui  respondit:  Quid  promisi  vobis?  Cui  illa:  Hodie,  cum 
fugissem   a  uobis,   de   campo   me   reduxistis.    Ille  audiens, 

15  quod  fugisset  ab  eo,  dixit:  Hoc  non  erit  tibi  gratis.  Et 
cepit  eam  percutere,  quod  fere  exalauit  animam.  Et  cum 
iaceret  semiuiua  in  vulneribus,  dixit:  Adducite  mihi  con- 
fessorem.  Cui  vir:  Modo  uult  me  confundere,  quod  dicatur: 
ego    occidi   eam;   et  prohibuit,    quod   nullus   iret   pro   con- 

20  fessore.  Tandem  vnus  de  familia  iuit  caute  et  vocauit 
confessorem  cum  corpore  Christi.  Et  erat  in  nocte.  Qui 
cum  venisset  ante  domum,  vir  serauit  eam  et  non  permisit 
sacerdotem  intrare.  Qui  cum  staret  ante  domum,  clamauit 
misera    illa   dicens :    Domine,    sattem    per    parietem    audite 

25  me.  Et  cepit  clamare:  Puerum  meum  occidi  et  dyabolo 
me  commisi  cum  corpore  et  anima  et  fidem  Christi  ab- 
negaui.  Et  cum  magna  contricione  spiritum  emisit  et  statim 
ille  pius  pater  pepercit  ei  magna  peccata  et  reddidit  ei 
graciam  et  animam  eins  per  sanctos  angelos  eins  ad  celum 

30  deportari  fecit.  Hoc  vidit  vir  eins  et  sacerdos  et  omnes 
qui  aderant.  Et  ideo  merito  ad  istum  patrem  oculos  cordis 
eleuare   debemus. 

54. 

Be  iiivene,  qui  se  per  confessionem  a  diabolo 

liheravit. 

[49^'']   Exemplum    in    quodam   iuuene,    qui    mala   inten- 

cione  intrauit  quendam  rubetum,  vbi  erant  infames  mulieres. 

35  Cui   occurrit  dyabolus   querens,   quo  vellet.    Qui   dixit  sibi 

suam  intencionem.    Cui  dyabolus :  Vade,  bene  soluam  tibi. 

Et  cum  processisset,  apparuit  ei  Christus  in  habitu  cuius- 


—     43     — 

dam  monachi.  Dixit :  Fili,  quo  vadis?  Qui  respondit:  Quare 
vocatis  nie  filium,  cum  pater  meus  non  estis?  Cui  monachus 
aperta  capa  ostendit  ei  manus  et  latus,  que  erant  ei  cruenta. 
sicud  aput  crucifixum  depingi  solet.  Credidit  et  ipse  ex- 
clamauit:  Dominus  meus  et  deus  meus.  Tunc  dixit  ei  5 
Christus :  Vade  confiteri,  quia  ille,  qui  tibi  occurrit  ante 
rubetum,  est  dyabolus  et  expectat,  quod  frangat  tibi  Collum. 
Qui  cum  exiuisset  siluam  cum  proposito  confitendi,  dya- 
bolus eum  non  agnouit.  Juuenis  dixit:  Quid  expectas? 
Cui  dyabolus:  Certe  non  es  ille,  et  ipse  totus  meus  et  10 
mihi  data  est  potestas  super  eum.  Qui  intelligens  dei 
misericordiam  contra  se  factam  intrans  claustrum  con- 
fessus  est  et  sie  bona  vita  finiuit. 

55. 

Be  müite.   quem   diabolns  reduxit  de  Terra   scmcta. 

[Bl.    264^]     Fuit    quidam    ciuis    in    Strusburg    residens, 
qui    tanta   infirmitate   fuit   oppressus,    que    eum    eciam   ad  15 
mortem   perduxit.     Dum   ciuis   sibi   mortem   imminere  sen- 
tiret,    vocauit   filium   suum   alloquens    hys   verbis :    Fili   di- 
lectissime,  post  mortem  meam  tibi  tria  commendo :  heredi- 
tateni  sicut  vero  heredi,  animam  meam  sicut  fideli  procura- 
tori,  iter  quoddam,  quod  diu  debuissem  vltra  mare  trans-  20 
fretasse,     quod     tamen,     amantissime     fili,     propter     tuum 
amorem,    ut    te   magis    ditarem.    huc    vsque    protraxi,    sed 
heu,    nunc    scio,    quod   protraccio  penitencie    est    [Bl.  265''] 
perdicio     anime.      Vnde    rogo     te     cum    affectu :     tu    pro 
me    transfreta.     Et   si    hoc    feceris,    tria    te   docebo;    quod  2-5 
si  imitatus  fueris,  beatus  eris.    Filius  ad  instanciam  patris 
pro    eo   transfretare   fideliter   promisit.    Hec    sunt   consilia, 
que  pater  filio  dedit :    Primum  fuit,  quod  omni  die  deberet 
audire   missam   et  suum  verum  creatorem  intueri.    Seeun- 
dum   est,   quod  cotidie  deberet  inuocare  beatam  virginem.  30 
Tercimn  est,  quod  semper  deberet  timere  mortem  eternam, 
quia  dicit  Augustinus :  Mors  nature  separat  animam  a  cor- 
pore, sed  mors  eterna  separat  animam  a  suo  creatore.  Elapso 
modico    tempore    mortuus    est    pater   et    filius    de    consilio 
amicorum  suorum  vxoratus  est.    Filius,  quod  contigerat  in  35 
patre,   in  se  eciam  timuit  fieri.    Et  prius   quam  vxor  sua 
conciperet,   profectus   est  et   transfretauit,   postquam   multi 


—      44     — 

alij  cciam  transfretassent  et  Akers  venissent,  de  consilio 
fratnim  Cruciferoram  et  percgrinorum  congregato  exercitu 
paganos  invaserunt  et  in  conflictu  pagani  sunt  devicti  et  ex 
eis  multi  oecisi  et  capti,  inter  quos  iste  iuuenis  eciam 
5  captus  fuit  et  a  morte  liberatus,  quia  de  consilio  patris 
sui  ipso  die  missam  audiuerat.  Nichilominus  iuuenis  in 
captiuitate  paganorum  fame  et  siti,  verberibus  et  laboribus 
cruciabatur.  Juuenis  ille,  dum  in  miseria  illa  VI  annis 
vixisset  nimium  crucialus  et  cum  non  posset  vlterius  tan- 

10  tani  [265^^]  miseriam  sufferre,  intimo  animo  incepit  pro 
auxilio  dyaboli  inuocare.  Cui  statim  dyabolus  sub  humana 
specie  apparuit  dicens :  Ecce  assum.  Quid  vis,  ut  faciam 
tibi?  —  Volo,  ut  educas  me  de  ista  captiuitate  et  educas 
nie  ad  terrani  natiuitatis  mee.    Cui  dyabolus :  Volo,  si  vis 

15  abnegare  omnia  sacramenta  ecclesie  et  creatorem  luum 
et  omnium  sanctorum  et  beate  Marie  auxilium.  Juuenis 
dyabolo  in  omnibus  obediuit,  sed  in  corde  auxilium  beate 
Marie  non  renegauit  secundum  consilium  patris.  Dyabolus 
cum    omagium   a  iuuene   accepisset,   statim   eum   super   se 

tiO  sedere  fecit  et  elevans  se  in  aerem  cum  iuuene  tarn  alte, 
quod  iuueni  videbatur,  quod  capiti  nubes  moueret.  Mox 
dyabolus  incepit  fistulare  et  tantum  clamorem  facere,  quod 
ad  suum  clamorem  multitudo  demonum  conuenit.  Qui 
vnanimiter     inceperunt   dyabolum    clamando    inuocare,    ut 

25  iuuenem  cadere  permitteret,  quia  eum  ex  ipsis  aliqui  iugu- 
lare,  aliqui  decorizare,  aliqui  mortificare  intendebant.  Quod 
(cum)  dyabolus  nolens  violare  fidem  suam  sibi  nichil  fieri 
admisit.  Dyabolus  volens  iuuenem  in  promisso  plenius 
(ex)animare,  duxit  eum  super  mare  alloquens  hijs  verbis : 

30  Negas  baptismum  et  nomen  dei,  in  quo  baptizatus  es? 
Qui  respondit :  Nego.  Ad  quem  dyabolus :  Teneas  te  fortiter, 
quia  te  volo  baptizare  in  nomine  dyaboli,  ex  quo  noluisti 
esse  baptizatus  in  nomine  dei,  et  duxit  super  mare,  et 
tarn  subito  sicut  oculus  potest  [266'"]  claudi  et  aperire  ter 

35  iuuenem  ad  profundum  immisit,  vnde  iuuenis  stupefactus 
tam  canus  factus  est,  quod  sibi  canicie  similis  non  poterat 
inueniri.  Post  miserum  baptismum  iuuenis  ducitur  in  cam- 
pum  magnum,  in  quo  dyabolus  eum  hijs  verbis  alloquitur: 
Hie  requiescas  et  nichil  timeas,  quia  hie  conueniet  magna 

40  multitudo  meorum  sociorum.  Hys  verbis  finitis  audiuit 
iuuenis    multitudinem   demonum   cum   magno   strepitu   du- 


—     45     — 

cenciuni  multorum  animas  in  infernum,  que  omiies  lamen- 
tabili  voce  clamabant:  Ve  nobis  peccatoribus,  quia  misere 
deducimur  et  in  eternum  puniemur.  Hac  voce  consumata 
dyabolus  iuuenem  resumpsit  et  eum  Strasburg  ante  mediam 
noctis  reduxit  et  eum  sub  aceruum  in  allodio  suo  collocauit  ö 
dicens :  Amice,  constantis  animi  esto  et  non  vieles  promis- 
sum,  quia  tecum  ero  in  omnibus  necessitatibus  tuis.  Et 
hys  verbis  peractis  statim  ab  eo  recessit.  Juuenis  de 
multis  tribulacionibus  et  de  longo  itinere  fatigatus  fuit  in 
tantum,  quod  se  in  omnibus  membris  suis  mouere  non  10 
posset  nee  dormire.  In  mane,  dum  dies  oritur,  iuuenis 
inuenitur  et  interrogatur  a  colono,  quis  sit  vel  vnde  sit. 
Qui  se  dominum  illius  allodij  profitetur.  Colonus  audiens 
isla  sine  delacione  vadit  ad  dominam  suam  intimans  ei  de 
aduentu  mariti  [266^']  sui.  Que  conuocatis  omnibus  amicis  lö 
veloci  gressu  vadit  ad  maritum  suum,  quem  dum  tarn 
canum  intuita  est,  multum  expauit  credens  se  delusam. 
Vir  multis  indicijs  ostendit  se  esse  maritum  eins,  sed  mulier 
instanter  negauit  cum  iuramento  asserens  se  tam  canum 
numquam  habuisse  virum.  Ad  istos  rumores  conueniunt  30 
homines,  sed  nullus  eum  cognouit.  Vnde  mulier  et  omnes 
alij,  qui  conuenerant,  cum  indignacione  recedunt  putantes 
se  esse  delusos.  Vir  remanet  solus  onuii  solacio  destitutus. 
Ideo  in  maximum  fletum  prorupit.  Quidam  homo  misericors, 
qui  pauperem  ad  domum  suam  inuitauit,  (et)  eum  cum  omni  25 
diligencia  cum  suis  cibarys  recreauit.  Juuenis  autem  facto 
prandio  memor  doctrine  patris  sui,  quod  sine  desperacione 
in  omnibus  necessitatibus  suis  deberet  beatam  Mariam 
inuocare  dicens :  Mater  misericordie,  miserere  mei  et  ora 
pro  me,  (qui)  statim  adyt  monasterium  eins  cum  festinacione  3ü 
et  in  magna  contricione  procidit  flendo  ante  altare,  in 
quo  stabat  ymago  beate  Marie  virginis,  in  cuius  sinu  puer 
se  vertit  dedignans  peccatorem  intueri,  quia  post  instanciam 
dyaboli  eum  negauerat.  Quod  videns  peccator  gemebunda 
voce  incepit  beatam  virginem  Mariam  inuocare  dicens :  35 
Mater  misericordie,  miserere  mei  et  ora  pro  me  tuum 
benignissimum  filium.  Memor  esto,  quod  te  numquam  volui 
negare  in  omnibus  meis  negocys.  Mater  inuocata  puerum 
de  sinu  posuit  et  de  altare  vadit  stans  circa  peccatorem 
et  incipit  filium  diligencius  invocare  hys  verbis :  Fili,  dulcor  40 
et   vnica  spes   mea,   gaudium   et  solacium  meum,   tu   scis, 


—     46     — 

quod  non  est  fas,  ul  [Ende  der  Seite  und  der  Hand.  Bas 
folgende  Blatt  beginnt  mit  einer  anderen  Erzählung ;  Fort- 
setzung Bl.  268'-'.]  filius  fidelis  deneget  matri,  quidquid  mater 
diligenter  pecierit.  Recognosce,  fili,  que  et  quanta  tecum 
.")  passa  sum  et  quantum  in  passione  tua  dolorem  habui, 
cum  passio  tua  animam  meam  quasi  gladius  pertransiuit. 
Memento  eciam  quod  nullus  peccator  est  tanta  caligine 
sceleris  sie  poUutas,  cui  sit  venia  deneganda,  quia,  qua- 
cumque  hora  peccator  ingemuerit,  saluus  erit.    Hys  verbis 

10  filius  flexus  peccatorem  in  suam  graciam  resumpsit  et  eum 
suis  ciuibus  reformauit.  Quod  dyabolus  senciens  venit 
ad  ecclesiam  iuuenem  allöquendo :  Socie,  socie,  promissum, 
quod  michi  fecisti,  noli  violare.  iVd  quem  beata  Maria: 
Vade,   inquit,   dyabole,   iste  iuuenis   numquam  me  negauit 

15  nee  ego  negabo.  Et  statim  ad  altare  redyt  et  puerum  sinu 
suo  resumpsit.  Videns  se  illusum  tantum  strepitum  fecit 
recedendo,  quod  tota  ciuitas  prosonuit.  Homines  volentes 
scire  concurrerunt  ad  ecclesiam  et  nulluni  preter  iuuenem 
in  illa  inuenerunt,  ipsum  reformatum  crines  suos  viderunt, 

20  ideo  gratanter  eum  susceperunt.  Ad  instanciam  iuuenis 
plebanus  vocatur,  cui  iuuenis  cum  alys  suis  peccatis  omnia 
eciam,  que  sibi  acciderunt,  flendo  intimauit.  Herum  mulier 
et  amici  accurrerunt  et,  qui  senem  contemserant,  tunc  amici 
suscipiunt     juuenem.      De    consilio    plebani    et    consensu 

25  mulieris  iuuenis  omnia,  que  habuit,  in  duas  partes  diuisit; 
vnam  vxori  sue  dedit  et.  alia  transfretat,  in  ordine  sancti 
Johannis  dies  suos  fidelis  consumat.  Vxor  inmediate  adyt 
dyocesanum,  qui  eam  velauit  et  seruicio  beate  virginis 
eam  deuouit;  iuxta  merita  sua  meruit  in  celestibus  morari, 

30  quod   nobis  det  deus  omnipotens,  amen. 

56. 

De  iuvene,  quem  os  monstniosum  deglutire  nitehatur. 

[175^a]  Sicut  purgauit  quidam  iuuenis,  qui  temptatus  a 
desiderio  carnis,  cum  non  posset  vltra  resistere  et  iam 
disponeret  peccare,  [175^^]  ingressus  quandam  ecclesiam 
solitariam  et  a  villa  remotam  effundens  cor  suum  in  ora- 
35  cione  rogauit  Christum  et  beatam  Virginem,  ut  aufferretur 
ab  60  ista  temptacio  vel  in  quodlibet  aliani  mutaretur. 
Et   surgens   ab   oracione   sentit  se  aliquantulum   liberatum 


—     47     — 

et  egressus  ecclesiam  vidit  iacere  pre  foribus  caput  in- 
credibilis  magnitudinis  habens  dentes  tarn  magnos  et  os 
tarn  maximum,  quod  videbatur,  quod  potuit  deglutire  vnum 
camelum.  Et  aperiebat  illud  sepissime  et  claudebat.  Vnde 
perterritus  iuuenis  mansit  in  ecclesia  timens  deglutiri  ab  5 
illo.  Tandem  fame  compulsus  egredi  signo  se  crucis  mu- 
niens  egressus  est  precedente  capite,  et  retroversa  sepe 
ad  eum  facie  aperiebat  os  ad  devorandum  eum.  Et  sie 
sustinuit  per  triennium  comedendo,  iacendo  uel  quod- 
cumque  faciendo.  Et  oblitus  temptacionis  carnalis  pro  hac  10 
sola  sollicitus,  cum  in  eadem  ecclesia  pro  amore  eius 
Christum  et  beatam  Mariam  virginem  precaretur,  surgens 
inde  vidit  caput  non  precedere,  sed  subsequi,  adhuc  ta- 
rnen os,  ut  consueuit,  apparuit.  Et  cum  in  die  quadam  esset 
in  quadam  planicie,  in  cuius  medio  erat  profundus  puteus,  15 
uidit  prope  puteum  corpus  mire  magnitudinis  sine  capite 
iacere.  Ad  quod  corpus  caput  illud  perueniens  et  circuiens 
illud  coniunxit  se  illi  et  sie  de  humo  surgens  puteum 
introiuit.  Intuens  autem  puteum  iuuenis,  ut  videret,  quid 
de  eo  actum,  nichil  intus  videns  uooem  [176''^]  audiuit:  20 
Sic  precipitabitur,  qui  carnis  desiderio  fuerit  me  secutus. 
Et  inde  recedens  ab  omni  temptacione  sensit  se  liberatum. 
Et  quia  contra  temptacionem  orando  pugnauit,  periculum 
spiritualis    et   eterne   mortis    euasit. 

57. 

De  iuvene,  qui  per  penitentiam  a  diaholo  Uberatus  est. 

[213''b]  Sic  fecit  ille,  de  quo  legitur  in  Annulo  cap.  XIIII.  25 
Juuenis  l'uit  quidam,  qui  instigante  dyabolo  multa  peccata 
commiserat    et    diu    ei    seruierat.     Timens    ergo    dyabolus, 
ne  eum  amitteret,  in  forma  cuiusdam  clerici,  scilicet  socij 
sui,    apparuit   ei    dicens :    Eamus    ad    ripam   fluminis   extra 
ciuitatem,  volens  eum  precipitare.    In  via  autem  erat  que-  30 
dam     capella,    quam     intravit    dyabolo     foris     expectante. 
Juuenis  igitur  in  exemplo  aliorum  compunctus  confitebatur 
et    sie    opera   mala    dyaboli    destniebat,    cum    penitenciam 
agebat.     Dyabolus   vero   a  singulis    exeuntibus    quesiuit   de 
socio  suo.    Tandem  ille  cum  egressus  esset,  dyabolus  dixit  35 
ei :  Venitne  socius  meus  ?    Ayt  iuuenis :  Cognoscisne  eum  ? 
Et  ille :  [213^^]  Vtique  eum  cognoscerem,  si  ipsum  viderem. 


—     48     — 

sicut  prius  dimisi  cum.  Respondit  iuuenis :  Ego  sum,  sed 
deus  me  de  tua  societate  misericorditer  per  penitenciam 
libeiaiiit. 

58. 

De    episcopo,    quem    daemones    oraculo    deceperunt. 

[117^a]  Narratur  eciam  a  quodam  episcopo,  qui  propter 
5  honores  mundanos  arti  mayce  fuit  datus.  Tandem  factus 
episcopus,  cum  multos  haberet  aduersarios  et  esset  in  quo- 
dam Castro  suo,  de  quo  plurimum  confidebat,  et  cum 
timeret,  consuluit  demonem  suum  sub  hac  forma:  Fugiam 
an    non?   Respondit   demön:    Non   sta   secure   uenient   ini- 

10  mici  tui  suauiter  et  subdentur  tibi.  Et  accedunt  hostes 
et  castrum  capiunt  et  succendunt.  Inuocans  autem  de- 
monem in  extrema  necessitate  quesiuit,  qiiid  faceret  et 
quare  eum  finaliter  sie  fefellisset.  Respondit  sibi  demon, 
quod   eum   non  decepit,   sed  uerum  dixit,   si  dictum  suum 

15  intellexisset.  Dixi,  inquit,  non  sta  secure,  id  est:  fugias! 
uenient  tibi  inimici  tui  et  subdentur,  id  est:  ignes,  tibi. 
Et   sie  famulum  suum  in  fine  diligit. 

59. 

De  hufone,  qui  male  acquisita  consumebat. 

[206va]  Legitur  in  Annulo  cap.  CXIIII.  Veniens  quidam 
vir  sanctus  ad  quandum  thabernam,  vt  vinum  emeret,  qui 
20  videns  malam  mensurani,  de  qua  semper  hospes  fiebat 
pauperior,  dixit  ei :  Fode  iuxta  clepsedram.  Fodiens  igitur 
invenit  bufonem  maxime  quantitatis,  guttas  et  spumani 
cadentes  aperto  ore  accipientem.  Quod  vir  sanctus  cernens 
ait  hospiti :  Nunc  cognosco,  quomodo  male  acquisita  tua 
25  bona  consumuntur. 

60. 

De  nigromante  Magdeburg ensi. 

[295^'a]  Legitur  in  quodam  libello,  qui  Annulus  nun- 
cupatur,  parte  prima  [295^15]  cap.  XI.  In  Magdeburg,  ciuitate 
Saxonie,  contigit  tres  socios  iuuenes  filios  diuitum  propter 
discoliam  suam  ad  extremam  inopiam  advenire.  Qui  de 
30  communi  consilio  se  cuidam  nigromantico  (se)  sociauerunt. 
Qui    cum    eis   ad    quoddam   cellarium   perrexit   maleficiuni 


—     49     — 

suum  et  coniuraciones  faciens  in  quodam  circulo,  et  subito 
ante  noctem  mediani  lumen  effulsit,  cellariuni  ornatur,  throni 
parantur,  Adest  rex  potentissimus  cum  magna  ambicione 
et  multitudine  militum.  Et  querit  rex,  quid  velit  magister 
et  socij.  At  illi  petunt  diuicias  dicentes  se  suam  in  omni-  5 
bus  facere  voluntatem.  Ait  rex:  Cogitate  VIII  diebus,  si 
facere  michi  homagiuiii  velitis  et  Christum  et  matrem  eius 
abnegare;  invenietis  in  tali  loco  tantam  pecuniam,  quod 
infra  octo  dies  expendetis,  postea  deliberantes  redire  pot- 
eritis.  Et  dixerunt:  Placet  omnibus  hec  sentencia  regis.  10 
Et  dum  fierent  hec,  rex  surgens  deposita  Corona  adorat, 
postea  resedit  incepta  prosequens.  Paulo  post  iterum  surgit, 
inclinat,  non  tamen  adorans.  Stupent  omnes,  adiurat  ma- 
gister regem  et  querit,  quare  ita  fecerit  adoracionem  longam. 
Dixit  rex:  Plebanus  sancti  Johannis  cum  corpore  Christi  15 
saluatoris  mundi  transiens  infirmum  visitans,  et  illum  oportet 
me  adorare,  quia  scriptum  est:  In  nomine  Jesu  omne  genu 
flectetur  etc.  Redeunte  sacerdote  sine  corpore  Christi  propter 
dignitatem  officij  me  inclinare  oportuit.  Audientes  hoc  illi 
penitenciam  egerunt  non  revertentes,  sed  vitam  mutauerunt,  20 
quorum    vnus    ordinem   predicatorum    est   ingressus. 

61. 
Be  milite  Ludovici,   qui  periurantem  interfecit. 

PSO^I^]  Legitur  in  Annulo  libro  II  cap.  CVII.  Miles  quidam 
Ludwici  descendit  Parisius  et  quendam  burgensem  enormiter 
periurantem  pungno  fortiter  percussit.  Qui  cum  reus  trahere- 
tur  ad  regem,  dixit:  Domine,  rex,  si  audissem  nomen  tuuni  25 
ita  blasphemare,  usque  ad  mortem  defendissem.  Quanto 
plus  pro  fama  eterni  regis  michi  stare  convenit!  Audiens 
hoc  rex  Privilegium  ei  dedit,  vt  per  totam  Franciam  in 
reos  periurij  manum  mitteret  adultricem. 

62. 

Quomodo  pictor  imagines   beatae  Mariae   et  diaboli 
depinxerit. 

[62^]    Quidam  pictor  diabolum  cum  cornibus  et  acutis  30 
dentibus   ita   turpe  sicut  sciuit  in   quodam  muro   depinxit 

Sammlung   roittellateinischer  Texte.    2.  i 


—     50     — 

et  ymagineni  beate  uirginis  Marie  in  eodein  loco  tarn  de- 
centem  et  pulchram,  quod  pulchrior  fieri  non  potuit,  figu- 
rauit.  Diabolus  uero  accensus  furore  ad  pictorem  sie  ait: 
Cur  me  tarn  horribilem  et  beatam  Mariam  tarn  pulchram 
.')  fisurasti?  Respondit  pictor,  quod  ita  in  ueritate  esset,  sicut 
pictura  declarabat.  Statim  ucro  iratus  pictorem  ab  alto, 
ubi  de))inxerat  beate  uirginis  ymaginem,  precipitare  uoluil. 
Sed  ymago  pie  matris  ei  manum  suam  porrexit  et  pictorem,. 
ne  caderet,  firmiter  tenuit. 

63. 

De  clerico,  cui  daemon  promisit,  quod  foret  rex 
Angliae. 

10  [117^1^]  Deridentur  dantes  se  illi  arti  [magice]  eciam  ab 
hominibus,  sicut  nuper  patuit  nostris  diebus  de  quodam 
clerico  scripture  nigromancie,  cui  demon  apparens  promi- 
sit,  quod  foret  rex  Anglie  et  cum  tanta  milicia  duceretur  in 
medio  regni  Anglie  sicud  vmquam  Edwardum,  filium  Heyn- 

15  rici,  uiderat  equitare.  Hie  tandem  ibi  Northouicona  tempore 
parlamenti  committantibus  tocius  regni  proceribus  tractus. 
fuit  et  suspensus,  quam  diu  ossa  ossibus  adhereant. 

64. 

Nigra  Greta. 

[234^15]  Alia  filia  regis  Anglie  Greta  nomine  nupta  regi 
Dacie,  post  cuius  mortem  regnauit.    Multa  mala  intulit  ci- 

20  uitatibus  stangnalibus,  luxuriosaque  fait.  Et  tandem  deus. 
volens  fmem  malorum  ponere  post  cedes  multorum  et 
dampna  illata  ciuitatibus  in  obsidione  et  alias,  rapta  dicitur 
cum  corpore  et  anima  de  naui  in  perdicionem  et  vocata 
est  „Nigra  Greta".   Corpus  postea  est  sepultum  gloriose,  sed 

25  [235''a]  nocte  eadem  vorago  magna  facta  est  in  Westfalia  et 
ibi  dicitur  anima  eius  intrasse  a  populo  communiter. 

65. 

De   diabolo,    qui   claiistrum   intrare    non   lootuit. 

[IV^]  In  quadam  vigilia  nativitatis  Christi  apparuit  beata 
uirgo   Hugoni   abbati   Cluniacensi   tenens   puerum   in   vlnis. 


—  öl- 
et ludens  cum  eo  et  dixit:  Adest  dies,  in  qua  prophetarum 
oracula  renouantur.  Ubi  est  nunc  hostis,  qui  usque  in 
hunc  diem  hominibus  preualebat?  Et  dixit  puer  matri: 
Nosti  natalis  mei  diem  cum  maximo  tripudio  laudis.  Quid 
potest  nunc  dyabolus  dicere  aut  facere?  Et  ubi  est  uirtus  5 
eius  nunc?  Tunc  videbatur  de  humo  surgere  dyabolus 
et  dicere:  Ego  in  ecclesiam  tuam  non  possum  intrare,  quia 
filmt  ibi  laudes  tue,  sed  in  capitolium  et  in  dormitorium 
et  in  refectorium  intrare  possum.  Cum  autem  hoc  at- 
temptaret,  invenit  hostium  capitolij  sibi  grosso  nimis  artam,  10 
hostium  dormitorij  sibi  lato  nimis  basum,  hostium  refectorij 
nimis  repagulatum  impedimentis  sibi  invicem  caritatiue  mi- 
nistrantibus  et  auiditate  audiendi  lecciones  et  sobrietate 
cibi  et  potus.  Sic  confusus  recessit,  quia  mentita  est  ini- 
quitas  sibi.  15 

66. 

De    diabolo,    qui   fragmina   psalmoriim    collegit. 

[93^'^]  Exemplum.  Legitur,  quod  in  quodam  monasterio 
fratribus  vesperas  decantantibus  ipso  abbate  absente  ac 
fere  eo  in  ambitu  deambulante  venit  qnidam  mendicus 
claudicans  ad  abbatem  ei  supplicando,  ut  ei  daret  aliquid 
propter  deum,  et  saccum  magnum  secum  sub  brachio  de-  20 
ferens.  Abbas  uero  ei  elemosinam  denegans  quesiuit  ab 
eo,  quid  haberet  in  sacco  sub  brachio  deferenti.  Et  respon- 
dit:  Ego  collegi  fragmina  psalmorum,  puta  sillabarum  et 
diccionum  et  illa  habeo.  Abbatem  vero  terruit  et  quesi- 
uit, ubi  collegisset.  Respondit  hec :  In  vesperis  a  tuis  fra-  25 
tribus.  Statim  abbas  iuit  ad  corum,  et  ipsi  Magnificat 
decantabant.  Et  fecit  silencium  et  mandauit  a  principio 
deuote  et  morose  incipere  cantare  et  ipse  cum  eis,  sci- 
licet  abbas.  Finitis  vesperis  exiuit  abbas  ad  ambitum  et 
mendicum  peruenit  (!)  adhuc  in  stacione  et  in  sacco  om-  30 
nino  nichil  habentem.  Abbas  uero  dixit:  Quis  vocaris?  Re- 
spondit: Ego  vocor  Titiuillus.  Et  quis  es  tu?  Et  ipse  re- 
spondit: Dyabolus  sum.  Abbas  uero  statim  benedixit  se, 
et  sie  euanuit.  Et  sie  sub  pena  obediencie  abbas  precepit 
Omnibus  tractim  legere  verba  et  sillabas  mundana  peni-  35 
tencia  de  priori  commisso  iniuncta.    Versus : 

Qui  psalmos  resecat  et  verba  dauidica  curtat, 
Fragmina  uerborum  Tiliuillus   colligit  horum. 


67. 

De  clerico,   qui  verba  Script urani7n  in  epistola 
amatoria   scrijjsit. 

[159''^']  In  Alimonia  clericus  quidam  monialem  peruerso 
animo  diligens  consueuerat  sibi  dulces  litteras  mittere  et 
scribere,  ut  animam  eins  facilius  ad  peccatum  posset  trahere. 
Die  ergo  quadam,  cum  litteras  sibi  mittendas  scriberet 
5  et  in  fine  litterarum  ista  uerba  inferret:  Tota  pulchra  es. 
amica  mea,  et  nmcula  non  est  in  te,  cum  uenisset  ad 
illud  uerbum :  Labia  tua  mel  et  lac,  statim  ligua  de  gutture 
suo  resiluit  et  vitam  morte  subita  finiuit.  Cum  astantes 
de  eius  repentino  interitu  mirarentur,  cedulam,  quam  tene- 
10  bat  in  manibus,  perlegentes  cognouerunt,  quod  ideo  fuerat 
suffocatus,  quod  verbum  spiritualis  amoris  carnali  et  im- 
mundo    amori   coaptauerat. 

68. 

De  Sarraceno,   qui  post   conversionem   suam   regeln 
paganorum  haptizavit. 

[163^"^]  Quidam  niagnus  predicator  uerbi  dei  fauore 
fidei    accensus    transfretauit,   ut   infidelibus    predicaret.    Et 

15  cum  in  quadam  ciuitate  Sarracenoruni  fidem  Christi  predi- 
casset,  quendam  magnum  virum  illius  ciuitatis  conuertit, 
qui  in  brevi  ita  periectus  fuit  in  doctrinis  fidei  et  sancti- 
tate  vite,  quod  dictum  est  ei  a  domino,  ut  exiret  ad  predi- 
candum  infidelibus  vite  verbum.  Tunc  egressus  est  nesciens, 

20  quo  iret,  et  ascendens  quandam  nauem  voluit  vti  nauta- 
rum  officio.  Tandem  applicuit  ad  quandam  insulam,  in 
qua  erat  quedam  magna  ciuitas  paganorum,  quam  [164'"^] 
ingressus  inuenit  regem  eius  in  aula  cum  suis  philosophis 
conferentem,  coram  quibus  cum  fidem  Christi  instanter  et 

25  viuacissime  predicaret,  vnus  ceteris  sapiencior  insultans  et 
cepit  fidem  Christi  deridere.  Tunc  predicator  conuersus 
ad  dominum  coram  iliis  cum  lacrimis  dixit:  Obsecro  eum, 
cuius  fidem  credo  et  predico,  ut  ostendat  hie  signis  euidenti- 
bus,  quis  ex  nobis  falsidicus  sit  uel  uerus.    Statimque  ille 

30  corruens  suffocatus  a  dyabolo  exspirauit.    Tunc  dixit:  Sal- 


—     oö     — 

tem  modo  credite  meis  iierbis.  Tunc  territus  rex  dixit: 
Non  possiim  tibi  adhuc  perfecte  credere,  nisi  ostenderis 
michi  aliiim  signum.  Tunc  ille :  Ego,  inquit,  tibi  visionem 
ostendo,  quam  in.  sompnis  vidisti  et  nonduni  eam  alicui 
propalasti.  Et  post  ostendam  tibi  continuo,  que  sit  eius  5 
interpretacio.  Tu  uidisti  non  causa,  sed  ostendente  altis- 
simo  deo  duo  lilia  crescere  de  terra,  que  in  principio  erant 
pulchra  ualde,  sed  postquam  orta  sunt  precisa  continuo 
corruerunt  et  ex  eorum  radice  plures  rose  sunt  exörte,  que 
omnes  erant  colore  marcide,  sed  in  summo  eorum  creuit  rosa  10 
niuei  coloris  ac  pulcherrimi.  Ex  qua  egressa  est  ymago  pueri 
aspectu  ultra  modum  valde  mirabilis  et  decori,  contra  quam 
ymaginem  pugnauit  serpens  uisu  terribilis  et  vnlnerauit  eam 
in  Omnibus  membris.  Serpens  tamen  in  pugna  corruit  et 
vItra  non  surrexit.  Cum  uero  tu  contristatus  de  puero  15 
doleres  nimium,  puer  subito  surrexit  et  te  uidente  sur- 
sum  ascendit  in  tantum,  cfuod  a  te  vlterius  uideri  non 
poterat.  Hec  fuit,  rex,  tua  visio  et  ecce  eius  interpretacio : 
Duo  lilia  de  terra  [164'"'^]  crescencia  sunt  Adam  et  Eua, 
que  de  terra  paradisi  terrestris  precisa  sunt,  qnam  cito  20 
peccauerunt  et  preceptum  sui  creatoris  transgressi  sunt.  Ex 
quibus  sunt  orte  rose  marcide,  id  est  omnes  persone,  que 
orte  sunt  de  eorum  sanguine,  quia  omnes  originali  peccato 
infecte.  Rosa  uero  pulchra,  que  in  summa  earum  est  orta, 
fuit  virgo  Maria,  que  de  stirpe  patriarcharum  et  regum  nata  25 
est.  Et  antequam  nasceretur,  a  peccato  originali  sanctificata 
et  mundata.  Ymago  pueri  de  rosa  egrediens  Christus  de  vir- 
gine  nascens.  Serpens  pugnans  contra  puerum  dyabolus  con- 
fligens  contra  Christum;  que  pugna  fuit  inchoata  in  Christi 
natiuitate  et  finita  in  passione  eius  et  morte,  quia  totus  vite  30 
Christi  decursus  non  fuit  nisi  quidam  cum  antiquo  hoste  con- 
flictus.  In  hac  pugna  serpens  sine  releuacione  cecidit,  quia 
contra  Christum  vlterius  non  preualuit.  Et  illos  quos  tenebat 
captos  in  inferno  sine  recuperacione  perdidit.  Puer  uero  ce- 
cidit, sed  surrexit,  quia  tercia  die  a  rnortuis  resurrexit.  Et  die  35 
quadragesima  post  resurreccionem  in  altum,  id  est  in  celum, 
conscendit  et  humanis  aspectibus  mortalium  vltra  non  com- 
paruit.  Hijs  autem  auditis  rex  credidit  et  cum  tota  ciuitate 
se  baptisari  fecit. 


—     5i     — 

69. 

De  Sarraceno,   qui  distribuit  divitias,  ut  centuplum 
reciperet. 

[101^]  Quidain  episcopus  Sardinie  in  predicatione  in- 
ferseruil:  Qui  reliqucrit  domum  aut  agros  propter  me,  cen- 
tuplum accipiet  et  uitam  eternam  possidebit.  Quod  cum 
audissoi  quidam  Sarracenus,  post  sermonem  adiuit  epi- 
5  scopum  dicens:  Si  super  predicto  sermone  cautioneni  fideius- 
soriam  daretis  mihi,  diuitias  meas  pauperibus  distribuam, 
ut  in  uita  eterna  centuplum  accipiam.  Episcopus  fideiusso- 
riam  dedit.  Sarracenus  vero  baptizatus  est;  bona  sua  pau- 
peribus  distribuit;   tandem  viam  uniuerse  carnis  ingressus 

10  est.  Uerumtamen  ante  mortem  uocauit  episcopum  et  ait: 
Recordare  fidei,  quam  mecum  fecisti.  Si  mihi  pecunia  mea 
non  centuplicetur  post  mortem,  equiualentem  filys  meis 
restituas.  Quod  concedens  episcopus  ait:  Dominus  dignetur 
centuplicare.    Post  mortem  vero  uenerunt  filij  eins  ad  epi- 

15  scopum  et  pecuniam  patris  sui  instanter  postulauerunt. 
Episcopus  vero  ignorans,  quid  ageret,  ad  oraciones  con- 
fugit.  Tandem  consilio  diuinitus  impetrato,  defuncti  filios 
uocauit  dicens :  Uenite  ad  sepulchrum  patris  vestri  et  ibi 
uobis   satisfaciam.     Cumque   illuc   uenissent,   aperto   sarco- 

20  phago  in  dextra  manu  mortui  inuenerunt  kartulam,  quam 
cum  uellent  filij  recipere,  nulli  nisi  solo  antistiti  mortuus 
illam  dimisit.  In  hac  kartula  scriptum  erat,  quod  mortuus 
recepit,  sicut  in  sermone  predixerat.  Et  sie  cum  gratiarum 
actione   episcopus  in  conspectu  populi  liberatus  est. 

70. 

De   episcoyo   Misnensi,   qui   per   scmctam   Barharam 
a  inorte   liberatus   est. 

2,5  [285'"»]  De  sancla  Barbara.  Fuit  namque  episcopus  Misne 
N.  nomine,  vir  uite  venerabilis  anno  domini  1383.  Et  huius 
uirginis  ucnerator  ac  cultor  amabilis.  Quapropter  eins  patri- 
monio  a  morte  ab  inimicis  sibi  intenta  mirabiliter  preserua- 
tur.     Contigit  namque  predictum  dominum,  quem  ego  cog- 

30  noui  bene,  tempore  quodam  in  castro  Stolpan  moram  trahere 
atque  ibidem  festum  beate  uirginis  Barbare,  sicut  semper 
consueuit,  deuote  et  non  minus  sollemniter  celebrare.    Dum 


—     55     — 

igitur  persolulis  vespertinis  horis  et  completorio  se  sopori 
dedisset,  eius  lectus  inimici  muruni  artificiose  per  scalas 
de  funibus  factas  ascendentes  atque  in  cubiculum  quo  pre- 
dictus  venerabilis  dominus  et  pater  decumbebat  intrare 
gestientes,  id  est,  cupientes,  ut  sie  ipsum  interficerent  et  5 
spolia  eius  cum  gaudio  deportarent.  [286'"^]  Sed  ille  hoc 
non  permisit,  cui  idem  dominus  fidem  inviolatam  semauit. 
Vnde  misit  suam  electam  famulam  beatam  Barbaram,  que 
sibi  in  somnis  apparens  ipsum  dulciter  allocuta  est  dicens : 
Scisne,  quia  hodie  est  festum  beate  Barbare?  Et  ipso  respon-  10 
dente  se  bene  scire  subiungit:  Cur  ergo  non  surgis  ad 
persoluendum  horas  matutinas?  Et  ille:  Surgam.  Et  ymo 
deo  concedente,  dum  hora  aduenerat,  puella  adiecit:  Et 
nunc  hora  est  te  de  sompno  surgere,  nunc  enim  propius 
est  tuum  periculum,  quam  tu  ipse  credis.  Ecce  iam  filius  15 
esses  mortis,  nisi  tibi  merita  mea  subvenissent.  Ego  igitur 
sum  Barbara  illa,  quam  colis,  a  deo  ad  hoc  missa,  ut  te 
a  faucibus  mortis  eruam,  quatenus  tu  mihi  recompensam 
facias  et  festum  meum  ad  dei  honorem  sollemniter  cele- 
brari  instituas.  Quod  et  ipse  cum  tremore  magno  annuente  dO 
euigilauit.  Et  ecce  caput  erigens  uidit  hostem  iam  fenestram 
cubiculi  intrare  uolentem.  Quem  et  ipse  accepto  gladio 
abegit  et  letaHter  uolneratum  desuper  cadere  permisit.  Sic- 
que  ecclesiam  intrans  omnibus  ad  dei  honorem  et  beate 
Barbare  uirginis  laudem,  que  acciderant,  dominus  cum  ingenti  25 
fletu  enarrauit  atque  laudem  virginis  sollemniter  [286va]  hac 
nocte  et  tota  octaua  sequente  persoluens  instituit  in  suo 
dyocesi  hanc  festiuitatem  perpetuis  temporibus  sollempnis- 
sime  celebrandam.  Quod  et  deificus  populus  ille  tanto 
deuocius  peragit,  quanto  beneficia  pociora  se  illius  meritis  30 
cognoscit  percepisse.  Mane  igitur  facto  dominus  cum  seruis 
uestigia  perquirens  inuenit  plura  instrumenta,  scalas  et 
lanceas  et  gladios  atque  terram  sanguine  copiose  perfusam, 
sed  illum,  quis  deportauerit  aut  quo  manserit  seu  mortuos  (!j 
fuerit  an  superuixit,  ad  presens  nescitur.  35 

71. 

De   lictore   occiso,   qui   ante   mortem   confessus   est. 

[IV]  Quidam  lictor  ante  ymaginem  virginis  Marie  se  ei 
precibus  suis  commendauit.    Interea  venit  nunccius  judicis. 


—     56     — 

iit  veniret  et  vnum  suspenderet.  Ipso  in  itinere  existente 
venerunt  inimici  sui  et  occiderunt  cum.  Erat  in  eadem 
ciiütate  sacerdos  quidam  sancte  vite,  qui  frequenter  de  nocte 
visitauit  ecclesias.  Surgens  autem  eadem  nocte  occisionis 
5  illius  et  transiens  ad  ecclesiam  Marie  virginis  veniens  ad 
cimiterium  illud  plenum  hominibus  vidit,  inter  quos  mortuos 
multos  nouit,  dum  viverent.  Interrogauit  vnum  autem  ex 
ipsis,  propter  quid  tanta  multitudo  hominum  convenisset. 
Respondit:  Lictor  vnus  occisus  est,  cuius  animam  maligni 

10  Spiritus  sue  possessionis  esse  dicunt,  quem  (!)  Maria  suam 
esse  dixit.  Judex  autem  deus  venturus  est  vtriusque  partis 
causam  auditurus.  Propter  hoc  convenimus.  Sacerdos  intra 
se  cogitabat:  Alicubi  abscondar  cause  illius  finem  expec- 
tui-us.   Eo  ibi  absconso   vidit  sedem,   super  quam  veniens 

15  iudex  sedebat  assumpta  sibi  matre  Maria.  Venerunt  demones 
lictorem  kathenatum  adducentes  et  probabant  multis  modis, 
quod  eoiaim  iuris  esset  anima  eius.  Maria  respondit:  Eadem 
hora,  cum  occidebatur,  se  meis  patrocinijs  commendavit; 
ob  quod  animam  suam  esse  asserebat.  Judex  audiens  matris 

20  sue  desiderijs  obedivit  sentenciamque  protulit,  ut  anima  ad 
corpus  rediret,  quousque  peniteret  de  malis.  Et  precepit 
iudex,  ut  communis  oracio  per  papam  constitueretur,  et 
quesitum  fuit,  quis  hoc  pape  indicaret,  et  Maria:  Vocate 
sacerdotem,  qui  ibi  latitat  absconditus.   Per  quem  fuit  missa 

25  rosa  pulcherrima  pape  in  signum  credencie.  Vidente  papa 
rosam  statim  credidit  et  perfecit,  et  sie  lictor  liberatus 
vitam  finiuit  bonam. 

72. 

De  peccatore,  cid  sancta  Barbara  gratiam  confessionis 
impetravit. 
[Bl.  336vb]  Fertur,  quod  in  Glogouia  maiori  anno  domini 
MoCCCoXCVI    quidam    nomine    Paulus   Haman   tractus   per 

30  ciuitatem  et  postea  rotatus  in  rota  viuus  vsque  in  diem 
tercium  iacuit,  et  die  tercia  quandam  mulierem  preter- 
euntem,  vt  sibi  bibere  daret,  peccyt;  que  et  fecit.  Deinde 
dictam  ciuitatem  mulier  intrauit  et,  quod  acciderat,  narrauit. 
Quod  audiens  tortor  cum  securi  exiuit  et  eum  viuum  re- 

35  periens  securim  in  capud  eius  fibrauit  moto  maiori,  quo 
potuit;  inquirenti  igitur  ab  eo  causam,  [SST^a]  quare  eum 
interficere   non  possit,   dixit  multo  populo  presente,   quod 


—     57     — 

nequaqiiam  mori  sine  percepcione  corporis  Christi  posset, 
et  hoc  ex  intercessione  beate  Barbare,  cui  fideliter  seruiuisset. 
Tandem  de  rota  depositus  et  ibidem  commiinicatus  statim 
est  defunctus  et  ibidem  apud  sanctum  Spiritum  in  hospi- 
tale  sepultus.  ^ 

73. 

Miraeula  sanctae  Elisabeth. 

[193^'i^]  Exemplum  habemus  de  beata  Elizabeth,  filia  regis 
Vngarie  et  vxor  ducis  Thuringie,   que  adhuc  puella,  qiiid- 
quid   poterat  inuenire  in  archa,   in  coquina  uel  in  mensa 
uel  alibi  totum  paiiperibus  tribuebat.    Et  cum  circa  natale 
domini  semel  de  coquina  exiret  et  carnes  in  gremio,  quas  10 
cocis  furata  erat,  pauperibus  ferret,  rex  uidens  eam  exeun- 
tem  de  coquina  facit  eam  adduci  et  inqnisita,  quid  portaret 
in    gremio,    respondit   se    rosas    portare   et   aperto    gremio 
inuente  sunt  pulcherrime  rose  et  fragrantissime  et  luminata 
a  rege,   quod  portabat,  pauperibus  dedit,  qui  non  rosas  sed  15 
frusta  carnis  inuenerunt.    Et  sie  liberata  est  a  timore  patris 
sui.      Cum    autem    nupsisset     duci    Thuringie,     quam    cito 
mulierem  male  indutam  inueniebat,  statim  se  exuta  ueste 
propria  eam  induebat  et  ueste  mulieris  pauperis,  vsque  quod 
aliam    haberet,    se   cooperiebat.    Quod   cum   semel   fecisset  :20 
et  quasi  tota  nuda  in  camera  sua  oraret,  ad  requisicionem 
cuiusdam  magni  domini,  qui  erat  hospitatus  in  Castro  ducis,     . 
sui  mariti,  dux  pro  ea  mandauit,  quia  dominus  eam  uolebat 
uidere.    lila  uero   timens,   ne   maritus   erubesceret  propter 
nuditatem  suam,  [194'"a]  distulit  uenire.    Sed  tandem  anxio  i25 
illo    domino    de    eins    uisione,    rogauit    dominum,    ut    sibi 
succurreret  in  illo   articulo,   et   ecce   statim   affuit  angelus 
afferens  ei  uestem  incredibilis  pulcritudinis  dicens,  quod  di- 
lectus  suus  Jhesus  Christus,  pro  cuius  amore  ipsa  se  nu- 
dauerat,    hanc   vestem    sibi    mittebat   de   celo    quasi    arrea  30 
illias    uestis    immortalis,     qua    ipsam     post    mortem     in- 
dueret  (eam)  in  regno  sue  beatitudinis.     Ipsa  uero  deo  re- 
gracians  ueste  illa  induta  et  ad  dominum  suum  et  ad  ho- 
spitem   uenit   et  mirantibus   cunctis   de   pulcritudine   dulci 
colloquio  illos  refecit  et  postea  ad  oracionem  suam  redijt  35 
et    sie    ab   offensa   mariti    sui    liberata   fuit.    De   dote   sua 
hospitale  construxit  ibi  pauperibus,  infirmis  proprijs  manibus 


—     58     — 

sciuiuit,  et  dominus  per  elemosinas  suas  ita  liberauit  eam 
a  culpa  et  ab  omni  pena,  quod  ipso  domino  in  morte  sibi 
apparienle  cum  ipso  ad  celos  mifürauil  et  deus  tot  eam 
miraculis  illustrauit,  quod  inter  alia  miracula,  sicud  legitur 
5  in  lesenda  sua,  mortuos  suscitauit. 


74. 

De  rustico,    qui   sanctum   Thcmiaiu    sorte   elegif. 

[176^'^]  Legitur  exemplum  de  quodam  simplici  rustico, 
qui  in  die  apostolorum  veniens  ad  ecclesiam  volens  sibi 
sorte  eligere  apostolum  iuxta  doctrinam  pape  Celestini  in 
sermone,   vbi   dicit:   Vnusquisque   fidelium  aliquem  aposto- 

10  lorum  sorte  eligat,  cuius  laudibus  iugiter  deseruiat  et  in- 
tendat,  [177'"'i]  cum  cartule  fuissent  ei  apposite,  rapuit  cartu- 
lam  cum  nomine  sancti  Thome.  Quod  cum  a  presbitero 
didicisset,  reiecit  cartam  cum  indignacione  dicens :  Nolo 
hunc  dubitantem  habere,  sed  vnum  de  dignioribus.    Cumque 

15  cartham  eandem  secundo  et  tercio  sumpsisset,  ait:  Si  alium 
habere  non  possum,  nee  illi  seruire  possum.  Plebanus  autem 
propter  laici  simplicitatem  dissimulans  ait :  Vade  Jerosolimam, 
ibi  invenies  potenciorem.  Quod  rusticus  promisit.  Contigit 
per  paraum  tempus  quosdam  de  parrochia  illuc  se  transferre. 

20  Quod  ille  audiens  disposuit  se  rogans  vxorem  pro  licencia.  Et 
cum  bis  profectus  est.  Cumque  in  mari  laborarent  nauigando, 
ventum  validum  obvium  habuerunt  ita,  ut  iam  pene  de  vita 
desperarent.  Invocant  divinum  auxilium  et  sortes  com- 
mittunt,   cuius   esset  culpa,    quod   in   mare   proiceretur,   et 

25  cecidit  sors  super  nisticum  predictum.  [177'"!']  Et  illi  li- 
gauerunt  eum  super  asserem  et  in  mare  proiecerunt  et 
statin!  tranquilitas  est  secuta.  Nocte  igitur  venit  sanctus 
Thomas  ad  illum  dicens:  Velles  illum  venerari,  qui  te  li- 
beraret  et  Jerosoliraam  duceret?    Cui  ille:  0  quam  libenter. 

30  Statim  ille  manu  accipiens  et  ad  terram  perducens  et  cum 
eo  ambulans  perveniens  ad  quandam  villani  dicens :  Mane 
ciuitatem  ingredere  et  invenies,  quod  desideras.  Et  sie  ab 
eo  recessit,  nee  sibi  indicauit,  quis  esset.  Ille  mane  intrans 
ciuitatem    Jerosolimam    et    gauisus    sacrificium    offerebat. 

35  Transactis  autem  duabus  ebdomadas  (!)  veniunt  socij  eins. 
Et  eum  invenientes  gauisi  sunt  et  causam  huius   rei  per- 


—     59     — 

quiriiiit.  Audientes  deum  glorificant.  In  vigilia  autem  pasche 
socij  se  ad  iter  preparant,  sed  ille  noluit,  et  per  diem  festum 
mansit.  Quo  completo  socios  insequitur  festinans,  ut  cum 
eis  domum  vadat.  Cum  autem  circa  vesperam  currendo 
fere  defecisset,  vidit  a  tergo  [177^'aj  vnum  in  alba  veste  5 
veiiientem,  qui  eum  pie  salutauit  et,  quo  vadit,  inquireus. 
Cui  ille :  Ad  socios  meos  curro.  Et  ille :  Longe,  inquit, 
sunt,  sed  veni  et  ducam  te  ad  socios  tuos.  Et  ille  audacter 
porrexit  manum  equitanti;  sedens  retro  super  equum  dixit 
ad  iilum :  Eya,  mi  domine,  vellem  nomen  vestrum  scire,  lo 
ut  de  beneficys  posseni  gracias  referre.  Cui  ille :  Expecta, 
quousque  veniemus  ad  notos  tuos,  quia  sero  est.  Et  postea 
scias,  quis  ego  sum.  Cumque  breuem  viam  iuissent,  dixit 
ei:  Descende  et  vade  ad  villam  adiacentem  et  invenies  tuos 
notos  et  accipe  cedulam  illam  et  in  illa  nomen  meum  in-  lö 
venies.  Cetera  patent  in  naturalibus.  [Dieselbe  Erzählung 
Bl.  181^  ;  darin  folgender  Schluß.] 

[Bl.  181^]  Descendit  laycus  ille  nomine  Pycholdus,  cepit 
ire  et  pueros  pascentes  agnos  uidit,  qui  ipsum  agnoscunt, 
venienti  occurrunt  et  suscipiunt.    Ille  autem  admirans  ait:  20 
0  boni  pueri,  quis  vos  ultra  mare  huc  adduxit?    Credebat 
enini  se  esse  adhuc  ultra  mare.    [182'"]  Ad  quem  pueri:  Nos 
in  villa  nostra  sumus,  ultra  mare  numquam  venimus.    Cur- 
runt  pueri  et  nuncciant  adventum  eins  [mulieri  eius].    Sed 
illa  pre  indignacione  nee  eum  suscipere  voluit  nee  ei  oc-  25 
currere,  quia  credidil,  quod  cum  alys  per  viam  non  venisset. 
Ali]    sibi    occurrerunt  et  suscipiunt  et,  vbi  eorum   amicos 
relinquerat,  [querunt].   Refert  ille  omnia,  que  facta  sunt,  sed 
non  est,  qui  credit.    Producit  ille  cartulam  et  dat  plebano, 
rogat   ei   nomen  inibi   denotari.    Visa  litera  plebanus   cog-  ;}0 
nouit  illam  esse  cartulam,  quam  terna  vice  in  altari  reiecit, 
et  ait  plebanus :  Ecce  quem  tu  pro  domino  in  altari  renui- 
sti   habere,  ipse  est,  qui  tecum  misericordiam  fecit.    Quod 
ille  audiens  ait:  Sanctus  Thomas  omnium  dignissimus  sanc- 
toiTim    est.    Sua  limina   eo   cooperante   sum   aditurus.    Li-  35 
cencia  ab  vxore  postulata  vadit  ad  sanctum  Thomam.    Et 
illo    iam    redeunte   sui    socij    peregrini    veniunt,    qui    testi- 
monium  de  omnibus,  que  rusticus  predixerat,  perhibebant,  et 
quomodo  eum  in  Jerosolima  in  vigilia  pasche  reliquissent. 
Mirantur  omnes  de  hys,  que  facta  sunt.    Cum  sie  referrent,  40 
venit  iste  laycus  et  ei  occurrunt  et  ab  omnibus  reuerenter 


—     60     — 

suscipitur.    Et   exinde   celebritas   sancti   Thome   per   totam 
illam  proviiiciam  in  maiori  reuerencia  habetur.    Amen. 

75. 

T)e   medico,   qui   sanctum  Tlwmam   sorte   elegit. 

f521'''']  Medicus  qiiidam  peritissimuss  et  ualde  devotus 
nomine  Thomas  in  ciuitate  Metensium  fuit,  qui  secundum 
ö  consuetudinem  ecclesie  beatum  Thomam  apostolum  sibi 
elegit.  Quem  in  maxima  devocione  habens  fenientissime 
honorabat.  Et  quociescumque  se  de  cura  alicuius  infirmi 
intromisit,  premittere  solebat  ista:  Dominus  mens  et  deus 
meus  sanet  te.    Cum  autem  dux  quidam  Lotharingie  valde 

10  potens  graviter  infirmaretur  et  eciam  dolore  oculorum  et 
dencium  valde  torqueretur,  pro  predicto  phisico  honorabiles 
nunccios  dirigens,  ut  ad  eum  veniret,  instanter  rogabat. 
Quibus  ille  respondit:  Ite,  ego  veniam,  et  dominus  meus 
et  deus  meus  curabit  eum.    Uli  autem  abierant.    Cumque 

1.0  phisicus  moram  faceret  et  medicinam  componeret,  dux 
pre  impaciencia  et  dolore  clamare  cepit:  0  quando  veniet 
ille  diabolus.  Statimque  Sathan  formam  et  habitum  illius 
phisici  assumens  ad  ducem  intravit.  Cui  dux  ait:  Quare 
ita   diu   tardasti  venire?   At  ille:   Ecce   presto   sum   volens 

'■20  tibi  libenter  facere,  quod  omnibus  me  invocantibus  et  desi- 
derantibus  [521^'aj  facio.  Cui  dux:  0  bone  phisice,  si  fidelis 
egeris  et  me  ab  egritudine  liberabis,  honores  reportabis. 
Cui  respondit:  Fidem,  quam  omnibus  servo,  tibi  seruabo. 
His    dictis    phisicus    ille    fantisticus    manibus    suis    oculos 

^h  aperiens  ducis,  quos  dux  pre  dolore  aperire  non  potuit,  et 
puluerem  quendam  maledictum,  quem  in  ore  habuit  expuens 
in  oculos  ducis  sufflando  iniecit.  Qui  protinus  de  suis 
sedibus  mirabiliter  proruperunt.  Cumque  princeps  inesti- 
mabili    tormento    cruciaretur   et   validissime   et   horribiliter 

30  clamaret,  demon  tanquam  medicus  pixidem,  quam  in  manu 
tenebat,  supra  pectus  eins  cum  ingenti  fortitudine  proiecit. 
Sicque  animam  eius  ex  corpore  eius  excussit,  sicque  euanuit. 
Ad  cuius  clamorem  tota  curia  et  familia  cum  strepitu  pa- 
lacium  ingreditur  et  principem  mortuum  reperiens,  luctus 

35  inenarrabilis  oritur.  Et  phisicus  homicida  ab  omnibus 
queritur.    Et  interim  ille  verus  phisicus  advenit.    Et  cum 


—     61     — 

tanli  luctus  causam  inquisisset,  statini  sine  omni  audiencia 
comprehenditur  et  plagis  et  iniurijs  maximis  et  contumelijs 
afficitur  et  vinctus  [521^'^]  compedibus  in  carcerem  proici- 
tur,    donec   ciues   deliberarent,   qua   morte   eum   perderent. 

Cum  autem  demones  animam  ducis  ad  regionem  tene-    5 
brarum  traherent  et  ad  quendam  puteum  profundissimum, 
de  quo  fetor  sulphureus  exibat,  venissent,  qui  ere  bullienti 
plenus  erat,  et  in  eam  (!)  animam  miseram  iam  precipitare 
vellent,  venerunt  angeli,  ut  eam  liberarent.    Quibus  demon 
ille,   qui   eum  in  forma  medici  necauerat,   dixit:  Nil  iuris  10 
in  anima  hac  habebitis;  in  multis  enim  malis  inventa  est. 
Insuper  me  invocauit  et  ad  eum  veni  et  fidem,  quam  omnibus 
servo,    servavi    ei.     Cui   angeli :    Falsa   sunt,    que   loqueris. 
Quamuis  enim  pre  impaeiencia  et  dolore  hoc  dixit,  tamen 
intencionem    te   invocandi    numquam    habuit.     Cum   autem  15 
angeli  et  demones  talia  et  similia  ad  invicem  dicerent  mutuo 
litigando,    beatus   apostolus   Thomas   cum   ingenti   luce   ap- 
paruit   et   omnes   in  fugam   convertit.    Solus   ille   malignus 
medicus  stetit  et  audacter  cum  apostolo  disputauit.  Apostolus 
vero  sursum  respexit  et  ecce  tonitruus  cum  fragore  horribili  20 
improbum  illum  demonem  tam  valide  percussit,  acsi  omnes 
montes  huius  mundi  conquassarentur.    Sicque  in  baratrum 
putei  corruens  ad  yma  descendit.    [522'"^]  Tunc  s.  Thomas 
dixit:   Quia  ceteris  fugientibus   tu  stare  presumpsisti,  ideo 
nunc  et  in  euum  torqueberis  et  meis  fidelibus  de  me  pre-  25 
sumentibus    de   cetero   nocere    non  valebis.    Tunc   iubente 
apostolo  anima  ad  corpus  redijt,  et  qui  circa  horam  primam 
mortuus    fuit,    circa    horam    nonam    cunctis    videntibus    et 
ammirantibus,  ymmo  pre  gaudio  flentibus  reuixit.  Et  qualiter 
eum    beatus    Thomas    per    merita    phisici,    qui    in    carcere  30 
tenebatur,  (eum)  de  Inferno  liberasset,  per  ordinem  enai'rauit. 
Preterea  beatus  Thomas  suo  Thome  in  angustia  existenti 
apparuit  et  triste  caput  eius  blando  tactu  permulcens  eum- 
que  consolans  dixit:  Cum  confusione  es  introductus,  cum 
honore  exibis.    Sicque  disparuit.    Cum  ergo  adduci  phisicus  35 
vocaretur   et  cum  adesset,  dux  manum  osculabatur  et  de 
eius  iniuria  multum  tristabatur.    Tunc  medicus  dixit:  Deus 
meus   et    dominus   mens    sanet  te.     Statimque    ita  sanus 
factus    est  in   toto   corpore,   ut  in   eo   nee   vestigium   egri- 
tudinis  remaneret.    Tunc  omnes,   qui  aderant,   deo  gracias  40 
egerunt  et  apostolum  preconijs  extulerunt.    Dux  vero  pre- 


—     62     — 

(liclus  ad  honorem  dei  oL  beati  Thoine  apostoli  nobilis- 
sinuiin  claustium  [522'"'j]  construxit,  in  quo  Thomas  mcdicus 
piimus  abbas  faclus  est,  qui  in  bonis  operibus  deo  seiuicns 
et   beato  Thome  migrauit  ad  dominum. 

76. 

De  milite,  cid  Alexander  papa  annulum  donavit. 
."")  [GO^'^]  Legitur  exemplum  in  hbro  de  dono  timoris.  Cum 
quidam  miles  flagiciosus  nullam  penitenciam  ab  Allexandro 
papa  vellet  suscipere,  dedit  ei  annulum,  quod  pro  penitencia 
portaret  tali  condicione  adiecta,  quod,  quando  annulum 
inspiceret,  de  morte  sua  cogitaret  et  retribucionem  operum 
K»  suorum  post  mortem  reciperet.  Quod  cum  pluribus  diebus 
fecisset,  emollitum  est  cor  eins.  Itaque  rediens  ad  papam 
dixit,  quod  paratus  esset  quantumcumque  penitenciam  mag- 
nam  facere. 

77. 

Be  midiere,  quae  credere  non  poterat,  quod  Christus 
in  sacramento  esset. 
[311'"'^]  Albertus  de  Prusia  episcopus  refert,  quod  quedam 

15  mulier,  cum  ipse  esset  episcopus,  venit  ad  eum  confitens, 
quod  dyabolus  non  permitteret  eam  credere  in  sacramento 
altaris,  quod  ibi  esset  verum  corpus  Christi.  Et  ergo  cum 
accepisset  ipsum  et  ante  porcos  in  siliquis  posuisset,  ecce 
mirum,   omnes  porci  flexerunt  genua  et  adorauerunt  sacra- 

20  mentum.  Volens  autem  misera  plus  experiri,  posuit  corpus 
Christi  super  ferrum  et  assauit  iuxta  ignem  tamquam  assa- 
turam.  Et  ecce  gutte  sangwinis  abinde  fluere  ceperunt. 
Hoc  autem  facto  adhuc  misera  non  contenta  corpus  Christi 
fodit    in    terram    et   sangwis    super   fossam    cepit   emanare 

25  quasi  extra  terram  ebulliendo.  Ad  quod  tunc  compuncta 
est  et  credidit  verum  corpus  Christi  esse  in  altaris  sacra- 
mento, et  episcopo  supradicto  confessa  est  peccatum  suum 
et  perpetuam  penitenciam  ab  eo  suscepit. 

78. 
De  Silvestro  papa,  qui  draconem  ligavit. 
[3va]    Siluester    .  .  .     Hie    liberauit    Romam    a  draconis 
30  pestilencia  et  pars  maxima  baptizata  est.   Draco  iste  cottidie 


—     63     — 

sex  milia  hominum  suo  flatu  interfecit,  ad  quem  sanctus 
Siluester  per  CL  gradus  cum  presbiteris  descendens  facta 
oracione  et  signo  crucis  ipsum  ligatum  ereis  portis  conclusit 
et  usqne  ad  diem  iudicij  seris  obfirmauit.  Hie  coiistituit, 
ut  nullus  laicus  crimen  clerico  audeat  inferre.  5 

79. 

De  Silvestro  papa,  qui  draconem  ligavif. 

[178^=^]  Erat  draco  Rome  in  fouea,  cui  fiebant  sacriiicia. 
Sed  postquam  Imperator  fidem  Christi  suscepit,  non  fiebant. 
Ideo  indignatus  est  valde  et  multos  deuorauit  cottidie  ho- 
mines.  Siluester  [178^'^]  diuinitus  inspiratus  descendit  ad 
illum  et  ligauit  os  eius  usque  in  diem  iudicij  vltimi.  10 

80. 

De  flore,  qui  in  nocte  nativitatis  Christi  floret. 

[^71raj  Fenum,  in  quo  dominus  iacuit,  beata  Helena  post- 
modum  attulit  Romam,  quod  eciam  postea  Liberius  papa 
in  templo  niueis  panniculis  saluatoris  uenerabiliter  col- 
locauit.  In  Saxonia,  non  longe  ab  urbe  Dudirstat,  in  quodam 
claustro  sanctimonialium  habetur  quidam  flos,  qui  in  pre-  15 
dicto  feno  fuit,  in  quo  dominus  iacuit.  Flos  ille  singulis 
annis  in  nocte  Christi  eadem  hora,  qua  Christus  natus  . 
fuit,    florescit   et   dilatat   se   pulcherrime   et  iocunde. 

81. 

De   hiclaeo,   qui  prophetiam  invenit  in  Tholeto. 

[71ri»]  Tempore  Fernandi  [71^'^]  regis  in  Tholeto  quidam 
ludeus  comminuendo  rupem  vnam  pro  uinea  amplianda  in  ^10 
medio  lapidis  inuenit  quandam  concauitatem  nullam  penitus 
diuisionem  habentem  nisi  scissuram  et  in  concauitate  illa 
reperit  librum  vnum  lignea  folia  habentem.  Qui  über  tribus 
ligwis  scriptus  erat,  videlicet :  ebrayce,  grece  et  latine.  Tan- 
tum de  litera  habebat,  quantum  vnum  psalterium.  Et  loque-  25 
batur  de  triplici  mundo :  Ab  Adam  vsque  ad  Antichristum, 
proprietates  hominum  cuiusque  mundi  exprimendo.  Prin- 
cipium  uero  tercij  mundi  posuit  in  Christo  sie:  In  tercio 
mundo  filius  dei  nascetur  ex  uirgine  Maria  et  pro  salute 


—     64     — 

mundi  pacietur.  Et  legens  ludeiis  statim  cum  domo  siia 
est  baptizatus.  Erat  eciain  in  libro  scriptum,  quod  tempore 
Fernandi  regis  debebat  liber  inveniri. 

82. 

Visio    mircibilis   in    claustro    grisei    ordinis   Tripolis 
anno  1277. 

[100^']  Anno  domini  MoCCLXXVII  facta  est  quedam  mira- 
o  bilis  visio  in  claustro  grisei  ordinis  Tripolis.  Quidam  mo- 
nachus  dixit  missam  coram  suo  abbate  et  vno  ministro 
presente  et  infra  ablucionem  et  communionem  apparuit 
quedam  manus  scribens  in  altari  super  corporate,  in  quo 
predictus  monachus  corpus  domini  confecerat: 

10  Cedrus  alta  Libani  succidetur  et  Tripolis  in  breui  destrue- 
tur  et  Accaron  capietur  et  Mars  Saturnum  superabit.  Et 
Saturnus  insidiabitur  Joui  et  vespertilio  fugabit  dominum 
apum.  Infra  XV  annos  erit  vnus  deus  et  vna  fides  et 
alter  deus  euanescet  et  filij  Israel  a  captiuitate  liberabuntur. 

15  Gens  quedam  veniet,  que  vocatur:  sine  capite.  Ve  tunc 
clero  et  tibi  christianitas.  Nauicula  Petri  iactabitur  in  val- 
lidis  fluctibus,  sed  evadet  et  dominabitur  in  fme  dierum. 
In  mundo  erunt  multa  prelia  et  strages  magna  et  fames 
valida  et  hominum  mortalitas  per  loca,  regnorum  mutaciones, 

20  terra  barbarorum  conuertetur,  ordines  mendicancium  et 
alie  secte  quamplures  adnichilabuntur,  bestia  occidentalis  et 
leo  Orientalis  vniuersum  mundum  subiugabunt.  Et  tunc 
pax  erit  in  toto  orbe  terrarum  et  copia  fiTictuum  per  XV 
annos,  tunc  passagium  commune  erit  ita  ab  omnibus  fideli- 

25  bus  vltra  aquas  congregatas,  et  terram  sanctam  vincent 
et  ciuitas  Jherusalem  glorificabitur  et  sepulchrum  domini 
ab  vniuersis  honorabitur.  Et  in  tanta  tranquillitate  noua 
audientur  de  Antichristo  mirabilia.    Ergo  vigilate. 

Anno  domini  Mo.  CoC°Co  XLIX»,  quando  isti  flagellatores 

30  fuerunt,  qui  fuerunt  gens  sine  capite. 


De  solatiis  Lucensibus. 

[134'"1j]    Audiui    a   fide    dignis,    qui    fuerunt    semel    mia 
[Platz  für  vier  Buchstaben]  partibus  in  ciuitate  Lucana, 


—     65     — 

que  tunc  erat  in  flore,  et  ipsi  fecerunt  multa  solacia.  Inter 
alia  per  contractas  aliqni  papam,  aliqui  imperatorem,  aliqui 
regem  Francie,  aliqui  fecerunt  dominum  de  Luca.  Et  iste 
erat  super  omnes  predictos.  Qui  stans  in  tanto  culmine  misit 
pro  illo,  qui  erat  in  loco  pape,  vt  veniret  ante  eum  et  5 
faceret  sibi  reuerenciam  et  honorem.  Quod  factum  fuit. 
Et  similiter  pro  imperatore  et  pro  alys  regibus  et  similiter 
fecerunt.  Quo  facto  dominus  Lucanus  dixit:  Estne  maior 
dominus  in  terra  quam  sunt  isti?  Fuit  enim  sibi  re- 
sponsum:  Sic,  domine,  sie!  Et  ipse:  Quis  est?  Respon-  10 
dit:  Christus  est.  Cui  dominus  Lucanus:  Vbi  est  ille? 
Dixit:  In  ecclesys.  Qui  vocauit  omnes  domicellos  suos 
et  dixit  eis :  Ite  per  omnes  ecclesias  et  citate  Christum, 
quod  coram  me  compareat.  Qui  iuerunt  et  vnum  in  forma 
sacerdotis  parati  ad  missam  adduxerunt,  qui  fecit  reueren-  15 
ciam  de  Luca.  Quid  plura?  In  illo  anno  diaisa  est  ciuitas 
et  extunc  de  malo  in  peius  se  habuit  et  infra  tempus 
paruum  plus  quam  quinque  vicibus  est  vendita.  Ergo  cessate 
a   Christi  illusione,   si  non  uultis  ab   eo  illudi,  puniri. 

84. 

De  Liberio  imperatore,  qui  thesaurum  invenit. 

[4^'']  Liberius  ...    Et  cum  transiret  per  quoddam  pal-  20 
lacium  inperiale,  vidit  in   pauimento  tabulam  marmoream,     ■ 
in    qua   erat   crux   sculpta.    Cumque   illam   fecisset   leuari 
dicens :  Indignum  crucem  pedibus  conculcari,  que  in  pectori- 
bus  et  in  frontibus  hominum  debet  esse,  apparuit  sub  illa 
tabula  eodem  modo  crux  signita.    Cumque  et  illam  leuari  25 
fecisset,  apparuit  tercia  tabula  consimilis,  et  cum  imperator 
ammirando   et  illam  leuari  fecisset,  invenit  infinitum  the- 
saurum. 

85. 

De  Merlino. 

[4^a]  Simplicius  papa  ...  Eo  tempore  fuit  in  Britannia 
Merlinus  vates  ex  filia  regis  sancümoniali  et  incubo  de-  30 
mone  natus.  Nam  mater  ipsius,  regis  Demecie  filia,  inter 
monachas  in  ecclesia  sancti  Petri  degebat  in  urbe  Kaernie 
diu.  Que  asseruit  nunquam  se  virum  cognovisse,  sed  quidam 
in  specie  pulcherrima  ipsam  frequenter  deosculans  et  euanes- 

Sammlung  mittellateinischer  Texte.    2.  6 


—     66     — 

cens  et  rursum  apparens  et  eani  amplectans  grauidam  re- 
liquit. 

86. 

De  litfera,  quam  Presbyter  Johannes  imperatori  misit. 

[235'"'i]  Imperator  Indie  vocatus  presbiter  Johannes  scrip- 

sit   Sigismundo   regi  Romanorum  late  de  bonis   et  provin- 

5  cijs    Indie    affectans    Sigismundum    habere    in   marchalcum 

curia  sue,  si  placeret,  quia  reputat  se  rex  Indie  christiani- 

tatem  super  omnia  (!)  dominari. 

87. 

8i  totum  caelum  esset  pergamenum. 

[Bl.  35^'^]  Vnde  quidam  erat  obsessus,  qui  interrogatus 
de  gaudio,  quod  habent  sancti  in  celo  respondit:  Si  totum 
10  celum  esset  pergamenum  et  totum  mare  incaustum  et  omnes 
stelle  essent  magistri  Parisienses  et  omnia  stramina  penne, 
certe  hy  omnes  magistri  nee  manibus  scribere  nee  lingua 
proferre  possent  nimium  gaudium,  quod  sancti  habent  de 
uultu   dei. 


De  archidiacono,  qui  episcopum  suum  necare  fecit. 

15  [177^a]  Fuit  quidam  archidyaconus,  qui,  ut  esset  epi- 
scopus,  fecit  interficere  episcopum.  Cum  vero  post  adeptum 
episcopatum  ad  ecclesiam  in  magna  gloria  duceretur,  obuiauit 
in  itinere  ribaldo  dormienti,  qui  iussu  eius  occiderat  episco- 
pum supradictum.    Et  videns  episcopus  ribaldum  excitatum 

20  et  stupefactum  et  quasi  alienatum,  inferens  eum  vidisse 
aliquid :  Die,  inquit,  mihi,  quid  vidisti,  ne  abscondas.  Cui 
ille :  Non  curetis,  inquit,  scire.  Et  episcopus :  Oportet,  ut 
statim  mihi  dicas.  Cui  ille:  Vidi,  inquit,  tronum  terribilem 
et   regem,   cui   angeli   seruiunt,   supersedentem.    Ad   quem 

25  veniens  predecessor  vester  episcopus  sanguinolento  capite 
uos  coram  deo  de  morte  suo  appellauit;  qui  nie  misit 
ad  uos,  ut  eatis  ad  curiam  festine  accepturus  sentenciam 
homicide.  Et  quam  cito  ribaldus  sermonem  compleuit, 
episcopus    coram   omnibus    exspirauit   et   sublimitatem,   ad 

30  quam   indebite   conscenderat,   dereliquit. 


—     67     — 

89. 

De  puero,  qui  aquam  iti  fönte  iiissit  ascendere. 

[172'i']  Senex  misit  piierum  nouicium  ad  hauriendam 
aquam.  At  ille  iuuenis  ex  obediencia  accelerauit  ad  fontem 
et  oblitus  est  funis,  cum  quo  hauriret.  Anxiatus  est  in 
seipso  non  audens  reuerti  sine  aqua.  Et  precepit  aque 
dicens:  Aqua  ascende,  ut  valeam  haurire,  ne  inveniar  5 
filius  inobediencie.  Et  aqua  ascendit  et  ille  hausit  et  ex 
obediencia  apportauit. 

90. 

Be  milite,  quem  mulier  in  captivitate  per  elemosynas 
sustentavit. 

[206^]  Quidam  miles  ductus  fuit  in  captiuitatem  paga- 
noi-um  et  positus  in  carcerem.  Quem  vxor  sua  mortuum 
credens  sepius  pro  ipso  elemosinas  faciebat.  Et  quäle  10 
pauperibus  dabat,  tale  angelus  marito  eius  in  carcerem 
deportabat.  Tandem  de  captiuitate  liberatus  domum  redyt 
et  mulieri,  quod  per  angelum  factum  fuit,  enarrauit.  Que 
diligenter  perpendens  tempora  et  qualitates  elemosinarum 
deprehendit  se  eisdem  temporibus  elemosinas  dedisse.  15 

91. 
De   adidtero    quodam   et   uxore    eius    devota. 

[37va]  Exemplum  de  quodam  adultero,  qui  habiiit  vxorem 
castam  et  devotam  beate  virgini.  Miser  adulter  habuit  eam 
multum  exosam;  que  ad  tantam  venit  inopiam,  quod  oportuit 
eam  puerum  cuiusdam  militis  nutrire.  Adulter  ob  in- 
vidiam  venit  occulte,  amputauit  puero  guttur  et  recessit.  20 
Mane  facto  dum  mulier  euigilaret,  volens  puerum  lactare 
vidit  eum  occisum  et  in  tantum  clamorem  prorupit,  quod 
omnes  qui  erant  in  hospicio  euigilauerunt.  Illud  non  patrem 
nee  matrem  et  omnes,  qui  erant  in  ciuitate,  [latuit].  Mulier 
deprehensa  ducitur  ad  iudiciuui,  ut  adiudicaretur,  nee  ha-  25 
beret(!)  prolocutorem.  Suspiciens  in  celum  dixit:  0  Maria, 
tu  scis  innocenciam  meam.  Ego  enim  tibi  meam  rem  com- 
mendo.  Hys  verbis  [37^'']  fmitis  venit  vna  domina,  que  vnum 
puerum  speciosum  in  manibus  portabat.   Que  hys  verbis  om- 


—     68     — 

nes  alloquitiir:  Sustinete  vos,  iudices,  quia  isle  puer  iiodie 
erit  iudex  (vnde  adultera).  Statim  puer  alloquebatur  iudicem : 
Si  debet  esse  iudicium  de  homicidio,  tunc  occisus  apportetur 
et  tunc  rursum  verbum  mulieris  audietur.  De  sapiencia 
5  huius  pueri  omnes  ammirabantur.  Et  puer  occisus  apor- 
tatus  fuit.  Tunc  dixit  puer  in  iudicio:  Juste  iudicate,  filii 
hominum.  Et  dixit  puer  occiso:  In  nomine  domini  surge 
et  nomina  illum,  qui  te  occidit.  Et  statim  puer  surrexit, 
qui  erat  mortuus.  Qui  ante  numquam  fuit  locutus,  cepitloqui 
10  digito  occisorem  ostendens.  Ergo  mulier  dimissa  fuit, 
adulter  vero  deprehensus.  Interim  domina  cum  puero  eua- 
nuit.    Tunc  adulter  alligatus  ad  caudam  equi  misere  interijt. 

92. 

De  ribaldo,   quem  mulier  in  puteum  misit. 

[424vbj  Alia  fabula  pro  tempore  paschali.  Mulier  quedam 
honesta  ribaldum  uirum  habuit,  qui  raro  domi  mansit,  sed 

15  thabernas  uisitans  et  extraneas  mulieres,  bona  sua  detrun- 
cauit  et  ueniens  domum  vxorem  honestam  grauiter  ver- 
berauit,  et  quando  ipsa  sua  uxor  dixit:  Bone  uir,  quomodo 
volumus  sie  in  victu  augeri  ?  dixit  ribaldus :  Michi  est  pro- 
nosticatum,  quod  adhuc  debeam  thesaurum  inuenire  et  sie 

20  ditari.  Ipsa  tandem  verberibus  fessa  cogitauit,  qualiter  virum 
compesceret,  ne  de  cetero  ita  extra  domum  vagaret,  et  sie 
accessit  quendam  sacerdotem  satis  expertum,  qui  ei  dedit 
consilium,  et  sie  ipsa  veniens  domum  dixit  viro :  Ego  scio 
thesaurum,  et  ista  nocte  est  michi  reuelatus,  ubi  sit,  scilicet 

25  in  fönte  uel  puteo,  sed  visio  ostendit  michi,  cum  ego  volo 
querere  thesaurum,  quod  dicam,  ego  sum  grandis  asinus. 
Qui  dixit:  Gerte  tu  non  debes  querere,  sed  ego.  Et  sie 
misit  se  per  funem  in  puteum  per  immissionem  mulieris. 
Cum  ille  esset  in  medio  putei,  uxor  dixit:  Ach,  bone  vir, 

30  teneas  te  modicum,  quia  sum  valde  fessa.  Et  sie  spuens 
super  manus  ribaldus  cecidit  in  fontem  seu  puteum  clamans  : 
Adiuua,  bona  uxor!  fractis  pedibus  et  manibus,  et  sie  inu- 
tilis  ammodo  fuit  conuersacioni  hominum,  mansit  domi 
et  sie  uxor  cum  eo  profecerunt  in  bonis  suis.    Sic  [425'"*] 

35  moraliter :  volens  plus  habere  quam  deus  contulit,  aliquando 
totum  perdit. 


—     69     — 

93. 

De  puero,  qui  patri  suo  partem  panni  reservare  voluit. 

[41vaj  Erat  quidam  probus  homo,  qui,  tarn  diu  valens 
laborare,  bona  sua  reddit  [41''^]  filio  suo  vnico,  quem  habebat 
valde  dilectum.  Rogauit  eum,  ut  ipsum  seruaret  usque 
ad  mortem.  Qui  cum  adhuc  noii  esset  vxoratus,  ponebat 
patrem  ad  caminatam,  sed  ducta  vxore  posuit  eum  retro  5 
hostium,  ut  ibi  dormiret.  Tandem  yeme  invalescente  ro- 
gabat  filium,  ut  sibi  aliqua  vestimenta  emeret,  ne  morere- 
tur  frigore.  Qui  nichil  curabat.  Tandem  vocato  nepote 
suo:  Fili,  dixit  ad  eum,  vade  ad  patrem  tuum  et  roga 
eum,  ut  michi  aliquid  emat  ad  cooperiendum  me.  Puer  10 
iuit  et  obtinuit,  quod  emit  quatuor  vlnas  de  panno.  Et 
dedit  duas  patri,  reliquam  seruare  iussit.  Quod  videns 
puer  cepit  flere,  ut  sibi  daret  reliquam  partem.  Cui  pater : 
Ad  quid  debet  tibi  ?  Qui  puer  doctus  per  spiritum  sanctum : 
Tibi  volo  reseruare,  donec  tu  senueris.  Tunc  non  dabo  15 
tibi  plus  nisi  quantuni  dedisti  auo  meo.  Quod  audiens 
ille   omnia,   que   obmiserat,   suppleuit. 

94. 

Dens  plus  polest  quam  imperator. 

[173^a]  Exemplum  de  duobus  cecis  habemus,  qui  fuerunt     , 
Rome,  quorum  vnus  clamabat  per  ciuitatem  cottidie :  Bene 
est  adiutus,  quem  deus  yvM  iuuare.    Alius  clamabat:  Bene  20 
est    adiutus,    quem   imperator    vult   adiuuare.     Quod    cum 
innotuisset   imperatori,   fecit   fieri    vnum   pastillum   fortiter 
coctum   et  talentis  aureis  plenum  et  ceco   suo  ad   ianuam 
uociferanti   fecit  illud  dari.   Qui  rediens  obuiauit  altero  ceco. 
A  quo  requisitus,  si  datum  sibi  fuisset  aliquid  ad  ianuam  25 
imperatoris,  respondit  datum  sibi  esse  panem  durissimum  et 
ponderosissimum.   Quem  senciens  alius  pastillum  emit  dena- 
rijs  tribus  et  veniens  ad  vxorem  suam  pastillum  fecit  aperiri 
et  inuenit  talenta  auri.   Quibus  permutatis  pro  pecunia  ditati 
sunt    et   a  mendicitate   cessauerunt.    Alius   uero   cecus    ad  30 
ianuam    imperatoris   iterum    mendicans    requisitus    ab    im- 
peratore,  quid  fecisset  cum  dato  sibi  pastillo,  respondit  se 
alij    ceco   pro    tribus   denarijs   dedisse.    Quod   audiens   im- 


—     70     — 

perator  ropcrit  eum  quasi  indignum  et  male  fortunatuni 
et  confirmauit  sentenciam  alterius  ceci,  quia  melius  est 
confidere  in  adiutorio  dei  quam  in  adiutorio  liominum. 

95. 

De   domicella,    quae    somniabatur,    qiiocl    e    daustro 
aufiigisset. 

[193^'a]  Quidam  miles  seduxit  quandam  domicellam  ipsius 
5  monasterij,  promittens  ei,  si  relicto  daustro  sequeretur 
eum,  ipsam  sibi  coniugio  copularet.  Que  cum  statuta  nocte 
uestes  in  duabus  suis  sarcinulis  collegisset  et  per  fenestram 
uellet  militi  tradere  et  se  ipsam  postea,  latrones,  qui  causa 
ad    furandum    aliquid   iuxta    dictam    fenestram    aduentum 

10  militis  preuenerant,  proiciente  illa  sarcinolas  eas  recipiunt 
et  ipsam  admirantes  et  cum  gaudio  ad  siluam  properantes  et 
deducentes.  Que  aduertens  eos  non  esse,  quos  crediderai, 
se  deceptam  cum  maximo  fletu  proclamauit.  Qui  uerbis 
eani  demulcientes,  cum  ad  socios  deuenissent  comedentes, 

15  illani  mestissimam  sub  arbore  iuxta  se  seruabant.  Que 
cum  fleto  magno  et  penitencia  deuotissime  orans  et  deum 
et  gloriosissimam  Virginem  inuocans,  sopore  modico  est 
depressa  et  exurgens  de  sompno  inuenit  se  in  dormitorio 
monasterij    et   iuxta    se    sarcinulas    colligatas.     Et    narrato 

50  cunctis  miraculo  vitam  in  sanctitate  maxima  consumauit, 
et  sie  deuota  oracio  ipsam  a  malo  culpe  et  a  periculo 
mortis  eterne  et  de  manibus  latronum  et  ab  improperio 
hominum  liberauit. 

96. 

De  filiis,   qui  cadaver  patris   sagittis  ijenetraverimt. 

[21'"i^]  Dicitur  enim  per  exemplum,  quod  nobilis  quidam 
25  habuit  vxorem  clam  advlterinam,  que  appropinquans  morti 
ex  precepto  sui  confessoris  manifestauit  marito,  quod  ex 
tribus,  quos  putabat  esse  filios  suos,  vnus  tantum  erat  genitus 
ab  eo,  duo  reliqui  ex  adulterio  erant  concepti.  Quibus 
verbis  ille  grauiter  uulneratus  non  requisiuit,  quis  esset 
30  verus  filius.  Mortua  est  igitur  mulier  et  ille  ex  tristicia 
tabescens  post  non  multos  dies  decubuit  in  lecto  mori- 
turus.    Vocatis  itaque  ad  se  tribus  adolescentibus  illis  ayt: 


—     71      — 

Vnus  tantum  est  ex  vobis  filius  meus,  quem  relinquo  heredem. 
duos  ex  adulterio  genitos  ex  hereditate  repello.  Post  mortem 
patris  grauis  contencio  inter  illos  oritur.  Nam  quilibet 
dicebat  se  esse  filium.  Ad  iudicem  ergo  strennuum  causa 
deducitur,  qui  cum  nuUis  posset  deprehendere  indicys  5 
verum  filium,  cadauer  mortui  fecit  exhumari  et  iussit,  ut 
tres  illi  sagittis  penetrarent  mortuum,  hoc  diffiniens,  ut,  qui 
cor  patris  mortui  propius  sagitaret,  ille  verus  esset  filius. 
Primus  ergo  et  [21^'=*]  secundus  uulnerauerunt  mortuum,  sed 
adolescencior  filius  infusis  lacrimis :  Cedo,  incjuit,  heredi-  10 
tati  paterne,  quia  ut  alij  filij  ego  dilecti  patris  mei  mortuum 
corpus  uulnerare  non  possum.  Quo  pietatis  indicio  comper- 
tum  est  hunc  solum  esse  filium. 

Sic  et  quilibet  homo  deberet  pocius  velle  priuari  heredi- 
tate celesti,  antequam  offenderet  amantissimum  patrem,  ex  15 
quo  probatur  verus  dei  filius,  quod  sit  filius  et  heres.   Cuius 
hereditatis  participes  iios  faciet,  qui  sine  fine  viuit  et  regnat 
in  secuta  seculorum.    Amen. 


97. 

Be  duohus  sociis,   qui  thesaurum  invenenmt. 

[14'"'j]   Per  hanc  viam  ambulauerunt  hij  duo,  de  quibus 
legitur:  Duo  socij  auari  ambulauerunt  et  quoddam  pondus  20 
auri    in    via  invenerunt.     Quod    tollere   cupientes    et   pre    , 
grauedine  non  valentes  extra  viam  cum  difficultate  mouerunt. 
Simul    igitur   condixerunt,   vt   vnus   ad   civitatem    iret   pro 
asino  et  alius  ad  auri  custodiam  remaneret.    Vadens  igitur 
vnus    cogitauit,     qualiter    totum    aurum    posset    habere    et  25 
socium  suum  interficere.   Similiter  et  qui  remanserat  eadem 
cogitabat.    Ille  igitur  qui  ad  ciuitatem  ierat,  fecit  fieri  duos 
panes    et  miscuit  venenum,   ut   panem   manducans    socius 
moreretur.  Veniens  igitur  cum  asino  et  pane  nitebatur  aurum 
asino  imponere  dicens  socio,   quod  pranderet,  ut  vires  re-  30 
ciperet.     Cui  socius   dixit,   quod   prius   vellet  eum  iuuare, 
et   statim   percuciens    eum   gladio   iugulauit.    Quo   mortuo, 
cum  esset  famelicus,  accepit  vnum  panem,  comedit  et  reli- 
quum  asino  dedit.   Qui  ambo  manducantes  in  terram  mortui 
ceciderunt.    Hec  ad  litteram  fortassis  gesta  sunt  in  hac  via  35 
spinosa,   sed   inoraliter  adhuc   semper   contingunt. 


—     72     — 

98. 

Be  tribus  sociis,  qiii  thesaurum  invenerunt. 

[Innenseite  des  Vorderdecicels]  Exemplum  de  Auaricia. 
Qiiidam  heremita  volens  in  nemore  ortum  edificare  ex  casu 
fodiendo  invenit  thezaurum  statimque  clamauit  ter  magna 
voce :  Mors,  mors,  mors !  Pretereuntes  vero  tres  socij  mer- 
5  catores  venerunt  dicentes :  Vbi  est  mors,  quam  clamasti  ? 
nie  vero  monstrauit  eis  thezaurum  et  statim  eum  abinde 
repulerunt.  Qui  recedens  venit  ad  cellam  suam.  Isti  vero 
cogitantes,  quid  essent  facturi,  ordinauerunt,  ut  vnus  ex 
illis  in  ciuitatem  iret  et  expensas  aportaret.  Eo  uero  abeunte 

10  cogittauerunt,  ut  eum,  cum  in  foueam  descenderet,  inter- 
ficerent.  Ipse  uero  vadens  eciam  cogitauit  de  perdicione 
istorum  duorum,  venenumque  comparans  omnia  cibaria 
intoxicauit  veniensque  ad  illos  dixit:  Volumusne  prius 
comedere  uel  thezaurum  excipere?   Qui  responderunt :  Prius 

15  thezaurum  excipiemus.  Feceruntque  illum  ad  foueam  de- 
scendere,  ut  eum  occiderent.  Descendente  vero  eo  ipsum 
occiderunt  et  ipsi  postmodum  comedentes  ambo  mortui 
sunt  et  sie  thezaurum  intactum  reliquerunt.  Quo  cum  here- 
mita (dum)  venisset  et  eos  mortaos  vidisset,  alt:  Vere  non 

20  est    aliud    thezaurus    nisi   periculum   et   mors. 

99. 

De  domina,  quae  leproso  adhaesit. 

[113^]  Quedam  pulcherrima  domina  quendam  sibi  pul- 
cherrimum  desponsauit  maritum.  Quo  spreto  cuidam  tur- 
pissimo  adhesit  leproso.  Ipsum  coram  marito  legitimo  fre- 
quenter  osculata  est.  Dicit  ei  maritus :  Sponsa  mea,  quare 
25  cum  leproso  me  presente  delicias  ducis?  Maritus  est  spon- 
sus,  sponsa  fidelis  anima;  leprosus  diabolus,  mundus  vel 
peccatum. 

100. 

De  rege,  qui  in  unum  annum   eligitur. 

[149^]    Consuetudo   erat  cuiusdam   regni,   ut  in  eo   rex 

eligeretur,    qui    tantum   unum    per    annum    regnaret,    anno 

30  completo  exilio  mitteretur  et  sie  in  miseria  uitam  duceret. 

Contigit  autem  quendam  regnare,  qui  caute  tormenta  pre- 


—     73     — 

cauens  in  illud  exilium  aurum  et  argentum  misit,  edificia 
egregia  preparauit  et  sie  terminato  regno  suo  non  ad 
miseriam,  sed  ad  leticiam  transibat. 

101. 

Be  rege,   qiii  in  unum  annum   eligitur. 

[46'"a]  Consuetudo  erat  in  quadam  insula  maris,  quod 
singulis  annis  faciebant  sibi  regem.  Finito  anno  mittebatur  5 
in  exilium  nudus.  Accidit  autem,  quod  quidam  extraneus 
venit,  qui  consuetudinem  nesciebat.  Hunc  fecerunt  regem. 
Venit  ad  eum  quidam,  qui  indicauit  sibi  modum  terre.  At 
ille  ab  insula  aurum  et  argentum  recepit,  permisit  domos 
edificare,  quia  illo  anno  nichil  negabatur.  Et  post  annum  10 
missus  in  exilium  invenit  ibi  diciorem  locum  quam  reli- 
quisset  in  insula. 

In  hac  insula  homo  est  per  annum.    Hoc  est  mundus, 
in   quo   regnant  homines   modico   tempore   respectu  eterni- 
tatis.    Et  post  hanc  uitam  nudi  mittuntur  in  foueam.    Nisi  15 
aliud    boni    commiserint,    mitten tur    in    exilium,    id    est   in 
yehennam. 

102. 

Conradus  a  Kauffung. 

[245'"i^]    In  Missnia  quidam  nobilis  Corradus  Kaphunge,    . 
notabilis    armiger,   advocatus   ducis    in    Castro   Aldenborch 
ortis  quibusdam  simultatibus  inter  se  et  duceni  tradicione  20 
facta   a  coquo  per  pallium   extentum   super  murum  castri 
ascendit  idem  nobilis  cum  suis  et  duos  filios  ducis  captiuos 
abduxit,  quando  ire  uolebant  dormitum,  et  raatri  reclamanti 
super   pectus   gladium   posuit,   ut   taceret,   et   abierunt   per 
vias   duas,  ut  si   forte  vna  pars   cum  vno   filio   caperetur,  25 
alia  euaderet  et  per  alterum  filium  in  reconciliacione  alij 
liberarentur.   Et  peruenerunt  ad  siluam,  vbi  erant  carbonarij. 
Et  factus   est  clamor  nocte  per  totam  Missniam.    Et  lilius 
ducis    iunior   invocauit   carbonarios,     qui    se    conuocantes 
preualuerunt  et  filium  ducis  captiuum  reduxerunt.    iVlij  la-  30 
tuerant   cum  alio  in  solitudine   tribus  diebus   in  estate  et 
collegerunt  fraga  in  esum  sibi  et  filio  ducis.   Tandem  vnum 
emiserunt    pro    alimentis    adducendis.     Qui    captus    est    et 


—     74     — 

accepta  promissione  de  conseniacione  sue  vite  alios  indi- 
cauit.  Et  sie  reducti  sunt  et  omnes  decollati  sunt,  sed 
liaditor    in    quatuor    partes    diuisus    et    rotatus    est. 

103. 

Be  inonacho,  qiii  capra7n  dilexit. 

[öß""]  Vnde  cum  duo  hcrcmile  simul  sederent  extra 
5  fenestram  prospicientes,  transiuit  quedam  mulier  strennue 
ornata.  Et  unus  illorum,  qui  numquam  uiderat  mulierem, 
quesiuit  ab  alio,  quäle  animal  esset.  Hie  respondit,  quod 
esset  capra.  Alii  dicunt,  quod  appellauit  eam  oculum  diaboli. 
Alius  uero  accensus  amore  eius  ita,  quod  in  cena  pro  nimio 
10  ardore  libidinis  cibum  sumere  non  potuit  cum  alio  socio 
suo.  Et  quesitus,  quare  non  commederet,  respondit,  quot 
tanta  pietate  erga  capram  illam  ducebatur,  quod  com- 
medere  non  posset. 

104. 

Be  rustico,  qui  odorem  apothecae  ferre  non  potuit. 

[245''1j]  Sunt  enim  multi  ut  rusticus,  qui  transiuit  inter 
15  apotecas  aput  Montem  Pessulanum  et  non  potuit  ferre  odorem 
suauem  et  infirmatur  quasi  mortuus.  Cum  autem  apporta- 
uerunt  ei  electuaria,  non  gustauit  nee  surrexit.  [245^'=^]  Sed 
hijs  consideratis  quidam  naribus  eius  stercus  apposuit  et 
confortatus   est. 

105. 

Be  duobus  malefactoribus,  qui  impetraverunt,  ut 
instrumenta  mortis  sibi  ipsi  eligerent. 

20  [190''^]  Legitur  enim,  quod  duo  homines  fuerunt  de 
bono  opere,  sed  malefactores,  quoram  vnus  fuit  iudicatus 
ad  eruicionein  oculorum,  alius  ad  suspendendum.  Sed  quia 
ante  sua  maleficia  fuerunt  serui  et  familiäres  iudicis,  im- 
petrauerunt  ab  ipso,  vt  vnus  eligeret  clauum,  quem  vellet, 

25  cum   quo  oculi   sui   eruerentur,   alius   eligeret  arborem,   in 

qua   suspenderetur.    Ad  diuersa  ergo  loca  ducti  sunt,   sed 

nee   ille  clauum,   nee   alius   arborem  ydoneam  inuenerunt. 

Ita   non  faciunt  isti,   qui   in  peccato   suo   uolunt   et   in 

malicia   sua   gloriari.    [190^'^*]    Omne   enim   prohibitum   uel 


peccatum  quid  est  aliud,  quam  clauus  eruens  oculos  mentis 
et  arbor  infernalis  pro  peccatoribus  suspendendis?  Et 
tarnen  hunc  clauum  et  hanc  arborem  spontanee  eligunt  illi. 
qui  cognoscentes  peccata  sua  illa  defenduiit  et  qui  corri- 
pientes  insurgunt  et  in  ipsis  gloriantur  et  perseuerare  uoUmt.    5 

106. 

Quomodo   venatores   elephantem   cajnant. 

[101^]  Item  similis  est  mundus  arbori,  cui  elephans,  cum 
dormit,  se  de  nocte  appodiat.  Sed  uenatores  cum  aliter 
eum  non  possint  comprehendere,  illam  arborem  sie  in- 
cidunt:  vt  elephans  more  solito  se  super  illam  apodiat, 
simul  cum  illa  cadit,  vt  consurgere  non  possit,  et  sie  a  10 
uenatoribus  comprehenditur. 

107. 

Quomodo  miles  novus  armaretur. 

[4^1^]  Legitur  in  antiquis  historiis,  quod,  quando  aliquis 
nouus  miles  nobilis  et  generosus  debebat  armari  et  ire 
in  prelium  vel  ad  torneamentum,  tunc  veniebat  puella  pul- 
cerrima,  que  poterat  inueniri  in  tota  curia,  puta  filia  regis,  15 
et  ducebat  eum  in  thalamum  suum  et  armabat  eum  ibi  et 
tunc  ipso  armato  ruens  in  amplexus  eius  osculabatur  eum 
promittens  eidem  amorem  suum,  si  cum  prosperitate  rediret, 
et  sie  animabat  eum,  sie  dabat  ei  cor,  ut  bene  ageret  et 
viriliter  pugnaret.  20 

108. 

Be  rustico  et  asino. 

[126^^]  Exemplum  ponitur  de  rustico,  qui  ducebat  azinum 
oneratum.  Et  cum  azinus  sub  onere  iacebat  in  luto,  uidebat 
militem  pretereuntem.  Qui  descendit  de  equo,  ut  iuuaret 
rusticum  ad  releuandum  azinum  suum.  Sed  rusticus  as- 
piciebat,  quid  miles  faciebat,  et  manum  non  apponebal.  Et  25 
ideo  miles  indignatus  recessit  ab  adiutorio  eius. 

Similiter  sunt  aliqui,  qui  ex  sola  dei  gracia  sine  aliquo 
suo  labore  uellent  saluari  et  hereditateni  patris  celestis 
consequi.    Sed  hoc  non  potest  fieri. 


—     76     — 

109. 
Be  lignis  silvarum,  quae  regem  ellgere  voluerimt. 

[129^]  Ligna  siluanim  iuerunt  ad  oliuam  et  dixerunt: 
Impera  nobis.  Que  respondit:  Numquid  deserere  possum 
pinguedinem  meam  et  fructus  suauissimos,  ut  inter  ligna 
promouear?  Dixerunt  ad  arborem  ficum;  et  respondit:  Num- 
5  quid  deserere  possum  dulcedinem  meam  et  ficum  suauissi- 
mum,  ut  inter  ligna  promouear?  Dixerunt  uiti.  Qui  re- 
spondit: Numquit  possum  deserere  uinum  meum  quod  leti- 
ficat  deum  et  homines? 

110. 

De  urso,  qui  mel  gustare  voluit. 

[ST^a]  Similes  illi  [supersticiosi]  orso,  de  quo  dicitur 
10  fabulose,  quod,  dum  ad  mel  trahebatur  per  aures,  ualde 
se  difficilem  reddebat  ad  mel  gustandum,  ita  quod  aures 
medie  remanserunt  in  manibus  trahencium.  Sed  dum  mel 
gustasset,  retrahebant  eum  per  caudam.  Sed  a  melle  retro 
cedere  nolens  in  tantum  trahebatur,  quod  cauda  mansit 
15  in  manibus  trahencium.  Et  sie  ursus  propter  mellis  dulce- 
dinem perdidit  aures  et  caudam.  Et  inde  est,  quod  omnes 
alij  ursi  iam  sie  nascuntur,  qui  tarnen  olym  secundum 
eandem  fabulam  alio  modo  nascebantur. 

111. 

De  mure  et  ranula. 

[101'"]  Item  similis  est  mundus  ranuncule,  que  blandiendo 

20  muri  promisit,  quod  ultra  aquam  ad  portum  du-[101^]ceret, 

si   ad  pedem  eius  allegari  se  permitteret.    Quo  facto  rana 

cum    mure    in    aquam    intrauit    et   in    medys    fluctibus    se 

inmergendo   murem  submersit. 

112. 

De  asino  et  catulo. 

[97vbj  Fingit  de  asino  et  catulo,  quod  asinus  considerans 

25  catulum   ociosum  mirabiliter  acceptum   et   gratum   domino 

deliberauit,  que  posset  esse  causa,  quare  dominus  catulum 


—     77     — 

nichil  operis  facientem  tantum  diligeret,  et  deprehendit,  quod 
quociens  domiiuis  domiim  redijt  catulus  ei  occurrit,  pedibus 
et  modis  quibus  potuit  domino  semper  applausit.  Uisum 
est  ergo  ex  pedibus  asino  effigiari  catulo  et  sie  domini 
graciam  promereri.  Ergo  domino  de  itinere  redeunti  oc-  5 
ciirrit  asinus,  cum  impetu  pedes  [98^^]  anteriores  domini 
allusit.  Clamore  ualido  redire  cepit  dominus  turbatus  et 
lesus,  conuocat  auxilium  famulorum,  qui  asinum  ualidis- 
sime  fustigatum  a  domino  abegerunt. 

113. 

Lupus  monaclms. 

[22^]    Dicitur,    quod   lupus,   ut   posset   carnibus    agninis  10 
saturari,    feeit    se    tondi    et    monachus    effectus    est.     Defi- 
cientibus  uero  carnibus  cucullam  reliquit,  ad  siluam  reuer- 
sus  est. 

114. 

Be  lupo,  qui  ieiunavit. 

[424rbj   Fabula  tempora  pascali  dicenda.    Lvpes  uidens 
Christianos  ieiiinare  et  domum  lagana  edere   cogitauit  apud  15 
se  amplius  hoc  idem  facere  et  ieiunauit  XL  diebus.   Veniens 
festum  Pasche,  nemo  sibi  attulit  lagana  nee  carnes.    Ipse    . 
tum   nimium  fameliter  uidit  ibi   ouem  superligatam  super 
quandam   deciplam  et  dixit:  lam  hie  inueniam  mercedem 
et  precium  ieiunij  mei,  et  licet  ego  ignoro,  an  sit  consecrata,  20 
ego  tarnen  comedo,  et  accedens  voluit  längere  ouem.    Tunc 
falcastrum  percussit  eum  et  volnerauit  in  omnibus  pedibus. 
Senciens  uero  nimium  dolorem  dixit:  Ach,  Christiani  esti- 
mant  ieiunium  esse  amanim,  Pascha  eorum  millesies  est 
amarius.   Tunc  quesiuit  medicum.   Audiens  uero  lupus,  quod  25 
quedam   auca  haberet  artem   medendi  accessit.    Que   eum 
timens  cum  rostro   tetigit  uulnera  eius  tattarizans  hinc  et 
inde,  et  sie  dixit  se  esse  ex  timore  Optimum  medicum  et 
semper    cum    duro    rostro    de    nouo    volnera    lupi    aperuit. 
Tunc  lupus  senciens  dolum  auce  fmxit  quoddam  mendacium  30 
et  dixit:  0  bona  auca,  ego  graviter  pacior  squinaciam,  id 
est    infirmitatem  colli;  ego  non  possum  glutire.    Tunc  ipsa 
fatua   rostrum  immisit  in  Collum   et  sie   eam  totaliter  de- 


—     78     — 

glutiuit  et  posimoduni  vermibus  consumptus  in  volneribus 
eciam  interijt.    Sic  est  de  pcnitente  [424^'^]  imperfecto. 

115. 

J)e  asino,  qui  voluit  scire  ovi  cornicis  cUspositionem. 

|^424va]  Fabula  pro  festo  pascali  recitanda.  Uenit  quidam 
asinus  cum  sacco  ante  ecclesiam.  Audiens  sacerdotem  pre- 
5  dicare,  quomodo  status  hominuni  et  iumentorum  similis 
esset  ouo  cornicum,  ille  abiciens  saccum,  voluit  scire  dis- 
posicionem  oui.  Conari  incipiens,  quomodo  arborem  ascen- 
deret,  et  non  valens,  pecyt  socium  suum,  ut  ipse  supponeret 
se   et  eum  iuuaret.    Et  sie  per  ramos   ascendit   et  uidens 

lü  oua  alba  cogitauit:  Ach,  sum  ita  pulcher  uere,  amplius 
nolo  saccos  portare;  sed  quomodo  nunc  descendam?  Tunc 
uenit  cornix  dicens :  Si  velles  promittere  michi  amplius 
non  ascendere,  ego  te  deorsum  portarem.  Asinus  promisit 
et    confidit   cornici   sicut   asinus.    Et   sustentauit   se   super 

15  cornicem.  Tunc  cornix  auolauit,  ipse  uero  grauiter  de- 
orsum cecidit.  Tunc  dixit:  Ach,  quam  grauiter  cecidi  ego. 
Amplius  nolo  arborem  ascendere,  sed  permanebo  asinus 
ut  prius.  Et  conuersus  portauit  saccos.  Spiritualiter; 
Asinus  est  homo  etc. 


Verzeichnis  der  benutzten  Handschriften. 


Sämtliche   Handschriften   befinden   sich   auf   der   Königlichen 
und  Universitätsbibliothek  zu  Breslau. 

I.  F.  197;  aus  der  Bibliothek  der  Corpus-Christi-Kirche  zu  Bres- 
lau; Ende  des  14.  Jhdts.;  Papier;  von  Bl.  lOSv'»^  an  einzelne 
Predigten  und  Legenden.    Daraus  entnommen  Exempel  Nr.  30. 

I.  F.  295;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 
Anfang  des  15.  Jhdts.;  Papier;  Casus  conscientiae ;  Anfang: 
Cum  miseraciones  domini.     Daraus  Nr.  66. 

I.  F.  304;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorheri-en  zu  Sagan; 
14.  Jhdt.;  Papier;  von  Bl.  5''^  an  Expositio  libri  sapientiae. 
Daraus  Nr.  58.  63.  112. 

I.  F.  486;  aus  der  Bibliothek  der  Corpus-Christi-Kirche  zu  Bres- 
lau; Anfang  des  15.  Jhdts.;  Papier;  Sermones  de  passione 
domini  mit   einigen  deutschen   Glossen.     Daraus   Nr.   83. 

I.  F.  509;  aus  der  Bibliothek  der  Corpus-Christi-Kirche  zu  Bres- 
lau; Anfang  des  15.  Jhdts.;  Papier;  Zderaziensis  sermonum 
partes   III.     Daraus  Nr.  32.  92.   110.   114.   115. 

I.  F.  514;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 
Mitte  des  15.  Jhdts.;  Papier;  Sermones  de  tempore  CHI; 
Anfang :  Expurgate  vetus  fermentum.     Daraus  Nr.  5.  46.  97. 

I.  F.  524;  in  Schlesien  geschrieben;  Mitte  des  15.  Jhdts.;  Papier; 
Sermones  de  tempore;  von  Bl.  330'"*  an  von  3.  Hand  Barbara- 
legende und  Wimder.     Daraus   Nr.   72. 

I.  F.  541;  aus  der  Bibliothek  der  Corpus-Christi-Kirche  zu  Bres- 
lau; vom  Jahre  1410;  Papier;  Sermones  de  tempore.  Daraus 
Nr.  3. 

I.  F.  551;  aus  der  Bibliothek  der  Corpus-Christi-Kirche  zu  Bres- 
lau; geschrieben  in  Prag  in  monasterio  sancte  Crucis  Maioris 
ciuitatis  im  Jahre  1406  von  einem  frater  Nycolaus;  Papier; 
Mathiae  Hildebrandi  Postilla  super  epistolas  dominicales.  Dar- 
aus Nr.  98. 

I.  F.  560;  aus  dem  Kollegiatstift  zu  Glogau;  vom  Jahre  1426; 
Papier;  dominus  Augustinus  Ortlip  ^dcarius  dedit;  Inhalt:  Si- 
monis de  Cremona  (gest.  1390)  Postilla;  auch  gedruckt  Reut- 
lingen 1484.     Daraus  Nr.  96. 


—     80     — 

I.  F.  G85;  aus  der  LJihliollick  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 
vom  Jahre  1457;  Papier;  Sermones  thesauiü  novi  per  quadra- 
gesimam.     Daraus  Nr.   13.   18.   19. 

I.  F.  Li9Ü;  aus  der  Bibliothek  der  Dominikaner  zu  Breslau;  vom 
Jahre  1475;  Papier;  Sermones  thesauri  novi  pauperum;  An- 
fang (1.  Adventssonntag) :  Dicite  filie  Syon.  Daraus  Nr.  20. 
49.  76.  89.  104. 

I.  F.  694;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 
vom  Jahre  1447 ;  Papier ;  von  Bl.  356^'^  ab  einzelne  Predigten 
mit  Exempeln;  dieselben  Predigten  und  Exempel  auch  in  der 
Abschrift  vom  Jahre  1448  aus  demselben  Kloster  in  der  Hand- 
schrift I.  F.  693.     Daraus  Nr.  21.  57.  59.  60.  61.  77. 

I.  F.  738;  aus  dem  Kloster  Räuden;  Mitte  des  15.  Jhdts.;  Papier; 
Thesaurus   sermonum   de  sanctis.     Daraus   Nr.   40. 

I.  F.  740;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 
Collectio  variorum  sermonum  de  variis  sanctis  diebusque  anni 
festis;  schlesische  Predigten  vom  Jahre  1470;  Papier.  Daraus 
Nr.  75. 

I.  F.  758;  aus  der  Bibliothek  der  Corpus-Christi-Kirche  zu  Bres- 
lau; Ende  des  14.  Jhdts.;  Papier;  von  Bl.  190™  an  Papst-  und 
Kaiserchronik  bis  zmn  Jahre  1276  reichend.    Daraus  Nr.  11.  52. 

I.  F.  759;  aus  der  Bibliothek  der  Franziskaner  zu  Jauer;  Mitte 
des  15.  Jhdts.;  Papier;  Iste  über  assignatus  est  domino  N. 
plebano  in  Copperberg;  Inhalt:  Sermones  de  tempore  et  sanctis. 
Daraus  Nr.  70.  74. 

I.  Q.  267;  aus  der  Bibliothek  des  Domes  zu  Neiße;  Ende  des 
12.  Jhdts. ;  Pergament ;  Sermones  de  tempore ;  Anfang :  Cmn 
appropinquasset.  Daraus  Nr.  9.  10.  14.  17.  22.  23.  25.  26.  27. 
34.  43.  45.  47.  50.  62.  69.  99.  100.  103.  106.  109.  111.   113. 

I.  Q.  269;  aus  der  Bibliothek  der  Dominikaner  zu  Breslau;  ge- 
schrieben in  Liegnitz  am  Anfange  des  13.  Jhdts.;  Pergament; 
Sermones  de  tempore;  Anfang  (1.  Adventssonntag):  Ecce  rex 
tuus  veniet  tibi.     Daraus  Nr.  24.  28.  44.  53.  54.  91.  93.  101. 

I.  Q.  308;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 
15.   Jhdt. ;   Papier;    Exempel.     Daraus   Nr.   87. 

I.  Q.  333;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner- Chorherren  zu  Sagan; 
vom  Jahre  1444;  Papier;  Sermones  Meffret  de  Sanctis.  Dar- 
aus Nr.  31. 

I.  Q.  350;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 
vom  Jahre  1490;  Papier;  Exhortatio  de  b.  Maria  virgine. 
Daraus  Nr.  1. 

I.  0.  118;  aus  der  Bibliothek  der  Dominikaner  zu  Breslau;  15.  Jhdt.; 
Papier;  entspricht  in  Ausstattung  und  Inhalt  der  Hs.  I.  0.  121 
und  gehörte  wohl  wie  diese  Handschrift  zunächst  in  die  Biblio- 
tliek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan;  Inhalt:  Sermones 
de  tempore  et  sanctis.     Daraus  Nr.  71. 


—     81     — 

1.  0.  131;  Benediktinerpredigten  unbestimmter  Herkunft;  13.  Jhdt.; 
Pergament;  Sermones  de  tempore.     Daraus  Nr.  107. 

I.  0.  132;  Herkunft  unbestimmt;  Mitte  des  15.  Jhdts.;  Papier;  Ser- 
mones de  tempore,  vorn  unvollständig;  Anfang  (2.  Advents- 
sonntag) :  Sermo  de  Antichristo.  Leuate  capita  et  cauete  a 
falsis   prophetis.     Daraus   Nr.   55. 

IV.  F.  6;  aus  der  Bibliothek  der  Dominikaner  zu  Breslau;  14.  Jhdt.; 
Papier;   von   Bl.   G?""   an   Predigtkollekta,iieen.     Daraus   Nr.   82. 

IV.  F.  49;  aus  der  Bibliothek  der  Dominikaner  zu  Breslau;  vom 
Jahre  1453;  Papier;  geschrieben  von  frater  Petrus  Veldorf; 
von  Bl.  86va  an  Sermones.  Daraus  Nr.  29.  41.  42.  48.  56.  67. 
68.  73.  88.  94.  95.  105.  108. 

IV.  F.  54;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 
vom  Jahre  1468;  Papier;  von  Bl.  115'"^  an  Weltchronik  des 
Johannes  Hagen.  Vgl.  Mitteilungen  der  Schles.  Ges.  f.  Volks- 
kunde, Bd.  XI  (1909),  119.  Daraus  Nr.  2.  6.  7.  8.  51.  64. 
79.  86.  102. 

IV.  F.  63;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  zu  Sagan; 

14.  Jhdt.;    Papier;    Epistolae    carthusiani    Pragensis.      Darauß 
Nr.  65.  80.  81. 

IV.  F.  100;  Herkunft  unbestimmt;  vom  Jahre  1393;  Papier;  Chro- 
nica Romanorum  excerpta.     Daraus  Nr.  4.  12.  78.  84.  85. 
IV.  Q.  166;  aus  der  Bibliothek  der  Augustiner-Chorherren  2m  Sagan; 

15.  Jhdt.';  Papier;  Legenda  de  s.  Erasnio  und  Seeleiipredigten. 
Daraus  Nr.  15.  16.  33.  35.  36.  37.  38.  39.  90. 


Alter  der  Textstücke. 

XII.  Jhdt.   (Ende)   Nr.  9.   10.    14.    17.   22.   23.   25.   26.   27.   34.  43. 
45.  47.  50.  62.  69.  99.  100.  103.  106.  109.  111.   113. 

XIII.  Jhdt.  Nr.   24.   28.   44.   53.  54.   91.  93.   101.   107. 

XIV.  Jhdt.  Nr.  58.  63.   65.   80.  81.  82.   112. 

—  (Ende)  Nr.  4.  (1393).  11.  12.  (1393).  30.  52.  78.  (1393).  84. 
(1393).  85.  (1393).  87. 

XV.  Jhdt.  (Anfang)  Nr.  3.   (1410).  32.   66.  83.  92.  96.   (1426).   98. 
(1406).  110.  114.   115. 

—  (Mitte)  Nr.  2.  (1468).  5.  6.  (1468).  7.  (1468).  8.  (1468).  13. 
(1457).  18.  (1457).  19.  (1457).  21.  (1447).  29.  (1453).  31.  (1444). 
40.  41.  (1453).  42.  .1453;.  46.  48.  (1453).  51.  (1468).  55.  56. 
(1453).  57.  (1447).  59.  (1447).  60.  (1447).  61.  (1447).  64.  (1468). 
67.  (1453).  68.  (14.5.3).  70.  72.  73.  (1453).  74.  77.  (1447).  79. 
(1468).  86.  (1468;.  88.  (1453).  94.  (14.53).  95.  (1453).  97.  102. 
(1468).  105.  (1453).  108.  (1453). 

—  (Ende)  Nr.  1.  (1490).  15.  16.  20.  (1475).  33.  35.  36.  37.  38.  39. 
49.  (1475).  71.  75.  (1470).  76.  (1475).  89.  (147.5).  90.  104.  (1475). 


Saiumlung   mittellaleiiiischer  Texte.    2. 


—     82     — 

Herkunft  der  Textstücke. 

Breslau,   Corpus-Christi-Kirclie.     Nr.  3.  IL  30.  32.  52.  83.  92.  98. 

110.  114.  115. 
Breslau,  Dominikaner.     Nr.  20.  24.  28.  29.  41.  42.  44.  48.  49.  .53. 

54.  5G.  67.  68.   71.   73.    76.   82.  88.   89.  91.   93.  94.   95.    101. 

104.  105.  108. 
Räuden.   Cistercienser.     Nr.  40. 
Neiße,   Dom.     Nr.  9.   10.   14.    17.   22.  23.   25.   2S.   27.   34.   43.   45. 

47.  50.  62.  69.  99.   100.   103.   lOB.   109.   111.   113. 
Jauer,  Franziskaner.     Nr.  70.  74. 
Glogau,  KoUegiatstift.     Nr.  96. 
Sagan,   Augustiner-Chorherren.     Nr.    1.   2.  5.   6.    7.   8.    13.    15.    16. 

18.    19.   21.  31.  33.  >35.   36.   37.   38.   39.   40.   46.   51.   57.   58. 

59.  60.  61.  63.  64.  65.  66.  75.  77.  79.  80.  81.  86.  87.  97.  102. 

112. 
Schlesien.     Nr.   72. 
Benediktiner  (wo?).     Nr.   107. 
Unbestimmt.     Nr.  4.   12.  55.  78.   84.  85. 


Anmerkungen. 

Nr.  1.  Hs.  I.  Q.  350.  Zu  dem  Märchen  von  dem  „Mädchen  ohne 
Hände"  vgl.  Herm.  Siichier,  CEuvres  poetiques  de  Philippe  de 
Remi,  sire  de  Beaumanoir  (Societe  des  anciens  textes  frangais), 
Paris  1884,  Bd.  I,  S.XXIIIff.;  RomaniaXXX,519 ;  Grimm,  Kinder- 
und  Hausmärchen,  Nr.  31;  Mitteilungen  d.SchlesischenGesellsch. 
f.  Volkskunde,  Heft  19  (1908\  30 ff.,  und  Heft  20  (1908),  6  ff. 

Nr.  2.  Hs.  IV.  F.  54;  vgl.  Mitteilungen  der  Schlesischen  Ges.  f. 
Volksloinde,  Bd.  XI,  2  (1909),  119 ff.;  der  Text  geht  zurück 
auf  Vincentius  Bellovacensis,  Speculum  malus;  vgl.  Ausgabe 
Duaci  1624,  Bd.  IV,  üb.  IV,  cap.  26 ff.,  lib.  V,  c.  1  u.  c.  10; 
doch  enthält  der  vorliegende  Exempeltext  bedeutsame  Ab- 
ändeiTingen  und  Zusätze. 

Nr.  3.  Hs.  I.  F.  541;  vgl.  Eduard  Koschwitz,  Karls  des  Großen 
Reise  nach  Jerusalem  und  Constantinopel  (Altfranzös.  Bibl., 
Bd.  II),  Leipzig  1895,  S.  Iff.;  Jules  Coulet,  Etudes  sur  l'ancien 
poeme  fran^ais  du  Voyage  de  Cliarlemagne  en  Orient,  Mont- 
pellier 1907;  Byzantinische  Zeitschr.  IV,  211;  IX,  587;  Golfrid 
von  Viterbo,  Pantheon  (Miu-atori  Script.  Rer.  Ital.  VII,  347 ff.); 
De  sanctitate  meritoriun  et  gloria  miraculorum  beati  Caroli 
magni  libri  III,  Nachrichten  darüber  bei  Lambecius,  Comment. 
de  Bibl.  Vindobonensi,  Wien  1669,  vol.  II,  329ff.  Unser  Text 
ist  eine  Epitome  der  Descriptio  qualiter  Karolus  Magnus  clavum 


—     83     — 

et  coronam  (lomini  a  Constantinopoli  Aquisgrani  detulerit,  die 
um  1070  entstand,  oder  der  entsprechenden  Kapitel  in  der  Vita 
Karoli  Magni,  die  kurz  nach  1165  geschrieben  ist;  vgl.  Ger- 
hard  Rauschen,  Die  Legende  Karls  des  Großen  im  11.  mid 
12.  Jahrhundert,  Leipzig  1890,  S.  46ff.  =  Vita  lib.  U,  cap.  2 
bis  cap.  23;  danach  ist  in  unserem  Texte  S.  10  Z.  36  die 
Lücke  etwa  auszufüllen:  Hys  ita  gestis,  ecce  usw.;  S.  11  Z.  11 
ist  zu  ergänzen:  in  vnum  saccum;  zu  Z.  12  bis  16  ist  der 
Sinn  folgender:  Karl  kommt  ad  castriim,  wo  ein  Knabe  zum 
lieben  erweckt  wird;  ibi  Karolus  sex  mensibus  sedcns  reuertit 
Aquisgranum.  Die  Wunder  zu  Aachen  werden  in  der  Vita  cap.  23 
folgendermaßen  angegeben:  Nam  ceci  innumerabiles  illuminati, 
demoniosi  duodecim,  leprosi  oclo,  paralitici  quindecim,  claudi 
quatuordecim,  manci  triginta,  gibbosi  quinquaginta  et  duo,  febri- 
citantes  vero  absque  nomine  et  numero,  caduci  sexaginta 
quinque,  gutturosi  plures. 
Nr.  4.  Hs.  IV.  F.  100;  vgl.  Nr.  3;  ferner  Floß,  Geschichtliche 
Nachrichten  über  die  Aachener  Heiligtümer,  Bomi  1855;  Kes- 
sel, Geschichtliche  Mitieihmgen  über  die  Heiligtümer  der  Stifts- 
kirche zu  Aachen,  1874;  Mon.  Germ.  Hist.  XXIII,  943;  Aimalen 
des  hist.  Ver.  für  den  Niederrhein,  Heft  52,  S.  158. 
Nr.  5.  Hs.  I.  F.  514;  vgl.  Nr.  3—4.  Vita  cap.  8. 
Nr.  6.  Hs.  IV.  F.  54;  vgl.  Nr.  3—5;  aus  Pseudoturpin  mit  Zu- 
sätzen und  Mißverständnissen;  vgl.  Hist.  Karoli  Magni  des 
Turpinus,  herausgeg.  v.  Gastet  1881 ;  Mitteilungen  der  Schles. 
Ges.  f.  Volkskunde,  Bd.  XI,  2  (1909),  126 ff.;  Gröber,  Grundriß 
der  romanisclien  Philologie  II,  1  (1902),  320. 
Nr.  7.      Hs.    IV.    F.    54;    vgl.    KölbLng,    Amis   and   Amiloun,    1884, 

Einleitung,  S.  97;  Wiener  Sitzungsberichte,  Bd.  88,  850. 
Nr.  8.  Hs.  IV.  F.  54;  zu  Jean  de  Mandeville  vgl.  Gröber,  Grundr. 
d.  rom.  Phil.  II,  1,  1086;  V/ollseifen,  Die  ungedruckten  lat. 
Versionen  Mandevilles,  1886;  zu  Ogier  le  Danois  vgl.  Ro- 
mania  23,  29;  2,  157;  3,  31;  zum  Presbyter  Johamies  vgl. 
Vincentius  Bellov.  Spec.  hist.  1.  XXIX,  c.  69;  Gast.  Oppert, 
Der  Presbyter  Johannes,  1864,  S.  64-06;  Fr.  Zamcke,  Der 
Priester  Johannes,  Leipzig,  187(5 — 1879;  F.  Kampers,  Alexan- 
der der  Große  und  die  Idee  des  Weltimperiums,  1901,  S.  lOOff. 
Nr.  9.     Hs.    I.   Q.   267;  vgl.   De   Crozals,   Lanfranc,  archeveque  de 

Cantorbery,  Paris  1877. 
Nr.  10.   Hs.  I.  Q.  267;  vgl.  Thomas  v.  Chanfiinpre,  Apiarius,  Hs.  IV. 

F.  53,   Bl.  ovi^. 
Nr.  11.  Hs.  I.  F.  758. 
Nr.  12.  Hs.    IV.    F.    100.      Vgl.    Gesta    Romanormn,    ed.    Oesterley 

Nr.  281. 
Nr.  13.  Hs.  I.  F.  685. 

6* 


—     84     — 

Nr.  14.  Hs.  I.  Q.  267;  vgl.  Acta  Sanctorum  4.  Febr.  I,  460,  §  Vif.; 
Du  Cconge  unter  dem  Worte:  Vcronica;  Pastor,  Gesch.  d.  Päpste 
1,  343,  Anm.  1;  Tiscliendorf,  Evangelia  apocrvpha  (1876), 
S.  335  ff. 

Nr.  15.  Hs.  IV.  Q.  166. 

Nr.  16.  Hs.  IV.  Q.  166;  vgl.  Mon.  Germ.  bist.  Script.  IV,  377—428; 
Acta  Sanctorum  4.  Juli  II,  97  ff.;  Delehaye,  Les  legendes  hagio- 
graphiques,   Bruxelles   1905,   S.   76;   252. 

Nr.  17.  Hs.  I.  Q.  267. 

Nr.  18.  Hs.  I.  F.  685;  vgl.  Gröber,  Grundr.  d.  rom.  Phil.  II,  1, 
143;    176;    277;    401. 

Nr.  19.  Hs.  I.  F.  685;   vgl.    Nr.   18;   20;   21. 

Nr.  20.  Hs.  I.  F.  690;  vgl.  Nr.  18—19;  21.  Vgl.  Z.  f.  rom. 
Phil.  I  (1877),  S.  363,  Nr.  62. 

Nr.  21.  Hs.  I.  694;  vgl.  Nr.    18—20. 

Nr.  22.  Hs.  I.  Q.  267;  dasselbe  Exempel  in  anderem  Wortlaute  bei 
Gotschalk  Hollen,  Senuones  a;estivales,  Nr.  60:  Cuius  exem- 
plum  legimus,  quod  sanctus  Antonius  semel  repperit  quandam 
sanctam  virginem  aetate  provectam  usw.;  Migne  Patr.  lat.  73, 
995;  und  tom.  172,  866;  älmlich  in  Hs.  I.  F.  607,  Bl.  256^-a, 
15.  Jhdt.     Vgl.  Z.  f.  rom.  Phil.   I  (1877),  S.  371,  Nr.  XI. 

Nr.  23.  Hs.  I.  Q.  267.  Auch  in  Hs.  IV.  Q.  166  (15.  Jhdt.),  B1.202V: 
Refert  Jacobus  Januensis  usw.;  hier  heißt  der  Bischof  Theo- 
bai dus. 

Nr.  24.  Hs.  I.  Q.  269;  ähnlich  in  J.  Hcrolts  Promptuarium  Exempl. 
Discipuli  unter  M.  ex.  50:  Memoria  mortis  et  inferni  est 
habenda. 

Nr.  25.  Hs.  I.  Q.  267.  Vgl.  Gesta  Rom.,  ed.  Oesterley  Nr.  129 
u.  238. 

Nr.  26.  Hs.  I.  Q.  267;  vgl.  Acta  Sanctorum  Januar.  II  35;  Ro- 
manische Forschimgen  2,  268. 

Nr.  27.  Hs.  I.  Q.  267;  ähnlich  in  Hs.  IV.  F.  53,  Bl.  159^^  vom 
Jahre  1422;  vgl.  zu  diesem  Motive  vom  Mönch  von  Heister- 
bach die  folgende  Nr.  u,  R.  Köhler,  Kleinere  Schrillen  II,  239. 

Nr.  28.  Hs.  I.  Q.  269;  vgl.   Nr.  27. 

Nr.  29.  Hs.  IV.  F.  49. 

Nr.  30.  Hs.  I.  F.  197. 

Nr.  31.  Hs.  I.  Q.    333. 

Nr.  32.  Hs.  I.  F.  509. 

Nr.  33.  Hs.  IV.  Q.  166. 

Nr.  34.  Hs.  I.  Q.  267. 

Nr.  35.  Hs.  IV.  Q.  166. 

Nr.  36.  Hs.  IV.   Q.   166. 

Nr.  37.  Hs.  IV.  Q.  166;  dasselbe  Exempel  deutsch  in  Hs.  IV. 
F.  184,  Bl.  35vb  aus  dem  15.  Jhdt. 


—     85     — 

Nr.   38.  Hs.   IV.  Q.   166. 
Nr.    39.   Hs.   IV.   Q.    166. 
Nr.    40.   Hs.    I.   F.    738. 
Nr.    41.   Hs.    IV.   F.    49. 

Nr.    42.   Hs.    IV.   F.    49. 

Nr.    43.   Hs.    I.    Q.    267. 

Nr.  44.  Hs.  I.  Q.  269;  ähnlich  in  Joh.  Herolts  Promptuarium  Exem- 
plorum  Discipuli  unter  P.  ex.  46:  Miles  qui  in  equo  igneo 
punitus  est  et  cum  falcone. 

Nr.  45.  Hs.  I.  Q.  267.  Vgl.  Etienne  de  Bourbon  (ed.  Lecoy  de  la 
Marche,    1877),   S.   223. 

Nr.  46.  Hs.  I.  F.  514;  vgl.  Studien  zur  vergl.  Literaturgesch.,  her- 
ausgeg.  V.  M.  Koch,  Bd.  IX,  Heft  2,  S.  190. 

Nr.  47.  Hs.  I.  Q.  267. 

Nr.  48.  Hs.  IV.  F.  49. 

Nr.  49.  Hs.  I.  F.  690. 

Nr.  50.  Hs.  I.  Q.  267 ;  vgl.  Poncelet,  Miraculorum  b.  v.  Mariae, 
quae  saec.  VI — XV  latine  conscripta  sunt,  index:  Analecta 
Bollandiana  21  (1902),  241  ff.,  Nr.  866;  H.  Günter,  Legenden- 
studien, Köln  1906,  166;  Wiener  Sitzungsberichte,  phil.-hist. 
Kl.  113  (1886),  Nr.  29  (S.  962),  Nr.  67  (S.  979),  Nr.  49 
(S.  986);  115  (1887),  Nr.  2  (S.  49)  (Mussafia). 

Nr.  51.  Hs.  IV.  F.  54;  vgl.  Wilhelm  v.  MaLmesbury  in  Mon.  Germ, 
bist.  Script.  X,  471;  E.  G.  Hapelii  Relationes  Ciu'iosae,  Ham- 
burg 1685—1685,  Bd.  III,  470  u.  510;  Eichendorffs  No- 
velle: Das  Marmorbild;  Gaudy,  Frau  Venus,  in  den  ,,Vene- 
tianischen  Novellen";  siehe  Mitteilimgen  der  Schles.  Ges.  f. 
Volkskunde,  Bd.  XI,  2,  S.  131  ff. 

Nr.  52.  Hs.  I.  F.  758;    vgl.    Nr.   50—51. 

Nr.  53.  Hs.  I.  Q.  269;  ähnlich  im  Promptiiar.  Exempl.  Discipuli  des 
Joh.  Herolt  unter  M.  ex.  26. 

Nr.  54.  Hs.  I.  Q.  269. 

Nr.  55.  Hs.  I.  0.  132;  vgl.  Mitteilungen  der  Schles.  Ges.  f.  Volksr 
künde,  Heft  XI  (1904),  109  ff. 

Nr.  56.  Hs.  IV.  F.  49. 

Nr.  57.  Hs.  I.  F.  694. 

Nr.  58.  Hs.  I.  F.  304;    älmlich    die    Sage    vom    Papst    Silvester. 

Nr.  59.  Hs.  I.  F.  694. 

Nr.  60.  Hs.  I.  F.  694;  ähnlich  Thomas  Cantipratanus,  Apiarius, 
lib.   2  c.  40;   Gotsch.  Hollen,   Serm.  hiemales,   Nr.  68. 

Nr.  61.  Hs.  I.  F.  694. 

Nr.  62.  Hs.  I.  Q.  267.  .\hnlich  in  Hs.  I.  F.  115  (Mitte  14.  Jhdt), 
Bl.  176'-a;  vgl.  Z.  f.  rom.  Phil.  I  (1877).  S.  364,  Nr.  71. 

Nr.  63.  Hs.  I.  F.  304. 

Nr.  64.  Hs.  IV.  F.  54;  vgl.  Mitteilungen  der  Schles.  Ges.  f.  Volksk. 
Bd.  XI,  2,  S.  136;  K.  MüUenhoff,  Sagen,  Märchen  und  Lieder 


—     86     — 

der    Herzogtümor    Schleswig,    Holstein    und    Lauenburg,    1845, 

Nr.    11;    16;    215;   361;  367;   459;   605;   J.   Grimm,    Deutsche 

Mythol.*    III,    155;    Monumonta    inedita   rerum    Germanicarum 

ed.  E.  J.  de  Westplxalen   III,   43;   Annette  v.  Droste-Hülshoff, 

Der  Knabe  im  Moor  (Ausg.  Cotta  I,  97). 
Nr.  65.  Hs.  IV.  F.  63. 
Nr.  66.  Hs.  I.  F.  295. 
Nr.  67.  Hs.  IV.  F.  49. 
Nr.  68.  Hs.  IV.  F.  49. 
Nr.  69.  Hs.  I.  Q.  267;  vgl.  Thomas  Cantipratanus,  Apiarius  (Hs.  IV. 

F.  53,  Bl.  150^'b).     Ebenso  in  Hs.  I.  F.  115  (Mitte  14.  .Ihdt.), 

Bi.  166r''  u.  Etienne  de  Bourbon  (ed.  Lecoy  de  la  Marche,  1877), 

S.  122. 
Nr.  70.  Hs.  I.  F.  759. 
Nr.  71.  Hs.  I.  0.  118. 
Nr.  72.  Hs.  1.  F.  524. 
Nr.  73.   Hs.  IV.    F.    49.    Vgl.    H.    Günter,    Legendenstudien    (1906), 

S.  164. 
Nr.  74.  Hs.  I.  F.  759. 

Nr.  75.  Hs.  I.  F.  740;  dasselbe  Exempel  in  Hs.  I.  F.  759,  Bl.  179 vb. 
Nr.  76.  Hs.  I.  F.  690. 
Nr.  77.  Hs.  I.  F.  694;     vgl.     Wiener     Sitzungsberichte,    phil.-hist. 

Kl.   156   (1908)    I.   (A.   Schönbach,   Stud.   zur  Erzählungslit.  d. 

Mittelalters,  Teil  VI.) 
Nr.  78.  Hs.  IV.  F.  100;  vgl.   Nr.   79. 
Nr.  79.  Hs.  IV.  F.  54;   vgl.    Nr.    78. 
Nr.  80.  Hs.  IV.  F.  63. 
Nr.  81.  Hs.  IV.  F.  63. 
Nr.  82.  Hs.  IV.  F.  6. 
Nr.  83.  Hs.  I.  F.  486. 
Nr.  84.  Hs.  IV.  F.  100. 
Nr.  85.  Hs.  IV.  F.  100;   vgl.   Galfrid  v.   jMonmouth,  Historia   Brito- 

num,  lib.  VII  (ed.  Gües  1844). 
Nr.  86.  Hs.  IV.  F.  54;  vgl.   Nr.  8;   die  Chronik  setzt  das  Ereignis 

in  die  Zeit  um  1410. 
Nr.  87.  Hs.  I.  Q.  308;  vgl.  R.  Köhlers  Kl.  Schriften  III,  293ff.:Wemi 

der  Himmel  war  Papier;  ähnlich  Promptnar.  Exempl.  Discipuli 

des  Joh.  Herolt  unter  G.  ex.  4  u.  5. 
Nr.  88.  Hs.  IV.  F.  49. 
Nr.  89.  Hs.  I.  F.  690. 
Nr.  90.  Hs.  IV.  Q.  166;    ähnliches    Motiv    im   Promptuar.    Exempl. 

Discipuli  des  Job.  Herolt  unter  M.  ex.  45;  Beda,  Hist.  Angliae, 

lib.  4,  c.  22;  Petr.  Cluniacensis  lib.  II  miraculor.  cap.  2;  Jacobus 

de   Voragine,   Legenda  aurea,   cap.    159. 
Nr.  91.  Hs.  1.  Q.  269. 
Nr.  92.  Hs.  I.  F.  509. 


—    0/     — 

Nr.  93.  Hs.  I.  Q.  269;  älinlich  im  Promptuar.  Exemplor.  Disci- 
puli  des  Joh.  Herolt  unter  F.  ex.  15.  Vgl.  Grimm,  Kiader-  und 
Hausm.,  Nr.  78  nebst.  Anmerkungen. 

Nr.  94.  Hs.  IV.  F.  49.  Schatz  im  Brote;  vgl.  Ruodlieb  v.  390ff., 
in  Jacob  Grimm  und  Andr.  Schmeller,  Lat.  Ged.  des  X.  u. 
XI.  Jhdts. 

Nr.  95.  Hs.  IV.  F.  49. 

Nr.  96.  Hs.  I.  F.  560;  ähnlich  in  den  Gesta  Romanor. ;  Oester- 
ley    Nr.  45. 

Nr.  97.  Hs.  I.  F.  514;  vgl.  Nr.  98.  Vgl.  Gisbert  Freiherr  von 
Vincke,  Sagen  imd  Bilder  aus  Westfalen,  1856,  das  Gedicht: 
Die   drei   Kreuze. 

Nr.  98.  Hs.  I.  F.  551;    vgl.    Nr.   97. 

Nr.  99.  Hs.  I.  Q.  267. 

Nr.  100.  Hs.  I.  Q.  267;   vgl.   Nr.   101. 

Nr.  101.  Hs.  I.  Q.  269;  vgl.  Nr.  100.  Vgl.  Gesta  Romanorum,  ed. 
Oesterley  Nr.  224  mit  den  Nachweisungen;  desgleichen  Nr.  73 
u.  74  der  Gesta  Romanorum.    R.  Köhler,  Kl.  Schriften  I,  580. 

Nr.  102.  Hs.  IV.  F.  54;  vgl.  Wilh.  Schäfer,  Der  Montag  vor  Ki- 
liani,  Dresden  1855;  Einige  Aktenstücke  zur  Geschichte  des 
Sächsischen  Prinzenraubes,  Altenbuxg  1855;  R.  Liliencron,  Die 
bist.  Volkslieder  der  Deutschen  I  (1865),  480;  Mitteilungen 
der  Schles.  Ges.  f.  Volksk.,   Bd.  XI,  2,  S.   139  f. 

Nr.  103.  Hs.  I.  Q.  267. 

Nr.  104.  Hs.  I.  F.  690. 

Nr.  105.  Hs.  IV.  F.  49;  Motiv  schon  im  Salomon  und  Marcolf; 
vgl.  Hs.  IV.  Q.  16.  Bl.  141V  aus  dem  15.  Jh. 

Nr.  106.  Hs.  I.  Q.  267.  Vgl.  Caesar,  b.  Gall.  6,  27;  Plinius, 
nat.    bist.    8,    16. 

Nr.  107.  Hs.  I.  0.  131. 

Nr.  108.  Hs.  IV.  F.  49. 

Nr.  109.  Hs.  I.  Q.  267. 

Nr.  110.  Hs.  I.  F.  509. 

Nr.  111.  Hs.    I.   Q.   267.     Aesop.   Luther. 

Nr.  112.  Hs.  I.  F.  304;  auch  in  den  Gesta  Romanor.,  ed.  Oester- 
ley  Nr.   79. 

Nr.  113.  Hs.  I.  Q.  267. 

Nr.  114.  Hs.  I.  F.  509. 

Nr.  115.  Hs.  I.  F.  509. 


C.  F.  Wintersche  Buchdruckerei. 


Carl  Winter's  Umyersitätsbucliliandluiig  in  Heidelberg. 

SAMMLUNG 

VULGÄRLATEINISCHER  TEXTE 

herausgegeben  von                         .' .  ,_. 

w  • 

üfliversity  of  Toronto 

1 

Diese  Sammj 

;    die 

Kenntnis  des  Vulj 
in  handlichen  unq 

Library 

ires, 
tien. 

Sie  will  iusbesond 

den 

Romanisten  wie 

Aus- 

gaben  sich  oft  e 

sehe 

Lektüre  im  Unive 

y^ 

hrer 

sprachgeschichtlic 
Literaturwerke,  1 

DO  NOT       /CZL 

vollständig,  teils 

//  jsdSsüAs  mit 

knappem   kritisch 
raturangaben. 

REMOVE      /^«""'iLite- 

Die  Bändch( 

//  Jen  in  zwang- 

loser  Folge  ersch 

THE            // 

Silviae  vel  poti 

CARD                   icta.    Heraus- 

gegeben  von 

\ 

Petronii   cena 

FROM               W  ittpejanischen 

Wandinschrif 

>\   "t.  M.  1.20. 

Proben  aus  der 

'l'HIS                       \\  ■'^'^sgegeben 

von  Max  Nie 

\\ 

Kleine  Texte  z\ 

Wechsel  zwisj 

POCKET        \^^/; 

die  Wunder  i 

^ 

raus- 

gegeben  von 
Exzerpte  aus  la 

/ 

Acme  Library  Card  Pocket 

?robi 

u.  a.)  von  Pr 

i 

Under  Pau  "Ref.  Index  File"              1 

Auswahl   aus  c 

i 

Made  by  LIBRARY  BUREAU 

■  Dr. 

H.  Morf-BerV            ' 
Anthimus'  Diäteti». 

1  von 

Dr.  Friedel- Paris.      '  ^ 

Wandregisili  Tita  von  Pro 

'essor  Dr.  Paul  Geyer- Augsburg. 

Formeln  aus  der  Merowinger-  und  Karoling^erzeit  von  Professor  Dr. 

J.  Pirson-Erl 

angen. 

Ä 

Cftri  ^Vinter's  Uuiversitiitsbiicliliaudlung  in  Hpidelberg, 

Lateinisches  etymologisches  Wörterbuch  von  Dr.  A.  Walde, 
o.  Professor  an  der  Universität  Gießen.  Zweite  umgearbeitete 
Auflage.    8^  Geheftet  M.  10.40,  in  Leinwand  geb.  M.  11.50. 

M.  Tullii  Ciceronis  Epistuliie  selectae  temporum  ordine 
compositae.  Für  den  Schulgebraueh  mit  Einleitungen  und 
erklärenden  Anmerkungen  versehen  von  K.  F.  Süpfle. 
11.  Auflage,  umgearbeitet  und  verbessert  von  Dr.  Ernst 
BöGKEL,  Direktor  am  Gynmasium  zu  Heidelberg,  gr.  8°. 
LXIV  und  408  S.    In  Leinwand  gebunden  M.  2.50. 

Die  in  bester  Ausstattung,  dabei  zu  wesentlich  billigerem  Preise  er- 
schienene 11.  Auflage  wird  ihren  Ruf  als  beste  Ausgabe  für  Seminar 
und  Schule  erneut  rechtfertigen. 

Handbuch  der  lateinischen  Laut-  und  Formenlehre.  Eine 
Einführung  in  das  sprachwissenschaftliche  Studium  des 
Lateins  von  Dr.  Ferd.  Sommer,  o.  Professor  an  der  Univer- 
sität Rostock.  8^  Geheftet  M.  9.—,  in  Leinwand  geb.  M.  10.—. 


Der  lateinische  Äsop 
des  Romulus 

und  die  Prosa- Fassungen  des  Phädrus 

Kritischer  Text  mit  Kommentar  nnd  einleitenden  Untersiichnngen 

von 

Georg  Thiele, 

Professor  an  der  Universität  Marburg. 
8^    GGXXXVni  und  360  Seiten  mit  2  Tafeln.  ^ 

Geheftet  20  M.  ^'M^'.'^- 

Daraus  für  Seminarübungen  ausgewählt:  ;^^^'" 

Fabeln  des  Lateinischen  Äsop 

Für  Übnngen  ausgewählt 

von 

Georg  Thiele. 

Kartoniert  1.50  M. 


C.  F.  WlDtersche  Buchdruckeroi. 


^